شنیدن هر صدای غیرعادی از چرخ های خودرو می تواند آرامش رانندگی را بر هم بزند؛ از یک صدای سوت نازک و ممتد که در حین حرکت در خیابان توجه عابران را جلب می کند، تا صدای ترسناک و گوش خراش «خرخر و ساییدگی فلز روی فلز» در زمان فشار دادن پدال ترمز. از نظر مهندسی مکانیک، صداهای چرخ و ترمز حاصل «ارتعاش و لرزش با فرکانس بالا» یا تماس مستقیم دو قطعه فلزی هستند. این صداها زبان سیستم ایمنی خودروی شما هستند که گاهی یک پیام ساده مثل گیر کردن یک سنگ ریزه کوچک را مخابره می کنند، و گاهی فریاد می زنند که لنت ترمز به پایان عمر خود رسیده و دیسک در حال تراشیده شدن است.
در این راهنمای تخصصی و کاربردی از امداد جت، ابتدا در چند ثانیه به شما یاد می دهیم چطور از روی زمان بروز صدا و واکنش آن به پدال ترمز، مقصر اصلی را پیدا کنید؛ و سپس ترفندهای خانگی برای قطع کردن صدای سوت و خطرات پنهان صدای خرخر را بررسی می کنیم.
دواز روی زمان صدا مقصر را پیدا کنید!
وقتی صدای سوت، جیغ یا خرخر از پایین ماشین می شنوید، قبل از هر کاری با این 4 قانون ساده در 3 ثانیه منبع دقیق صدا را مشخص کنید:
-
حالت اول (صدا در حالت توقف هم وجود دارد و با گاز دادن تغییر می کند): اگر ماشین در پارکینگ ایستاده است و با فشار دادن پدال گاز صدای سوت و جیغ تندتر می شود، این صدا هیچ ارتباطی به چرخ ها و ترمز ندارد! مقصر شل بودن یا خشک شدن تسمه دینام و کولر است.
-
حالت دوم (سوت ممتد در حین حرکت که با لمس پدال ترمز فورا قطع می شود!): اگر وقتی در خیابان راه می روید یک صدای سوت تیز و ممتد از چرخ می آید، اما به محض اینکه نیش ترمز می زنید صدا خفه و قطع می شود، «شاخک فلزی هشداردهنده اتمام لنت» به دیسک رسیده است و به شما می گوید گوشت لنت رو به پایان است.
-
حالت سوم (سوت یا خش خش نازک در حرکت که با سرعت چرخ تندتر می شود): اگر صدای سایش نازکی می شنوید که با گرفتن ترمز قطع نمی شود و هماهنگ با سرعت چرخش لاستیک است، یا «سینی فلزی محافظ پشت دیسک» کج شده و به دیسک می مالد، و یا یک سنگ ریزه بین لنت و دیسک گیر کرده است.
-
حالت چهارم (صدای خرخر خشن و سایش آهن روی آهن هنگام ترمز گرفتن): این یک وضعیت بحرانی و قرمز است! این صدا یعنی شما مرحله سوت کشیدن را نادیده گرفته اید، گوشت لنت به طور کامل تمام شده و اکنون صفحه آهنی پشت لنت دارد دیسک ترمز را می تراشد.
جدول اورژانسی
برای اینکه در مواجهه با صدای چرخ ها دچار سردرگمی نشوید، تمام نشانه های صوتی و حرارتی را دسته بندی کرده ایم. کافی است رفتار خودروی خود را با جدول زیر تطبیق دهید تا در کمتر از 30 ثانیه قطعه مقصر و اقدام فوری را پیدا کنید:
| نشانه بالینی (نوع صدا، حرارت و زمان بروز) | علت فنی و قطعه مقصر | ریسک ادامه رانندگی | اقدام اولیه / درجه فوریت |
| سوت نازک در حرکت آزاد + داغ شدن شدید یکی از رینگ ها | قفل کردن (گیرپاژ) پین های کالیپر و چسبیده ماندن لنت به دیسک | جوش آمدن روغن ترمز، خالی کردن پدال و قفل شدن چرخ در اتوبان | توقف فوری برای خنک شدن چرخ و پرهیز از ریختن آب / قرمز (سرویس فوری کالیپر) |
| سوت ممتد در حرکت که با فشار دادن پدال ترمز قطع می شود | تماس شاخک فلزی هشداردهنده روی لنت با سطح دیسک | رسیدن ضخامت لنت به زیر 2 میلی متر و شروع سایش آهن به آهن | رانندگی آرام و بدون ترمز شدید / زرد (تعویض لنت در چند روز آینده) |
| جیغ تیز و خراشنده ناگهانی پس از جاده خاکی یا کارواش | گیر کردن سنگ ریزه لای کالیپر یا خم شدن سینی گردگیر پشت دیسک | افتادن خط و شیار عمیق و دائمی روی صفحه دیسک ترمز | اجرای ترفند حرکت با دنده عقب یا عقب دادن سینی با پیچ گوشتی / زرد (رفع ساده در محل) |
| صدای خرخر عمیق و سایش فلز روی فلز هنگام ترمزگیری | تمام شدن کامل گوشت لنت و برخورد آهن لنت با دیسک | نابودی کامل دیسک ترمز و افزایش شدید مسافت توقف خودرو | توقف رانندگی و عدم ورود به بزرگراه / قرمز (تعویض فوری لنت و بررسی دیسک) |
| سوت گوش خراش هنگام ترمز با لنت هایی که تازه عوض شده اند | آب بندی نکردن لنت نو (شیشه ای شدن) یا نبستن ورقه های صداگیر | کاهش چسبندگی ترمز و ادامه دار شدن صدای آزاردهنده | پرهیز از ترمزهای میخکوب و نصب فنرهای صداگیر لنت / زرد (اصلاح در تعمیرگاه) |
| صدای هوم یا خرخر بم در حرکت که با سرعت بالای 60 زیاد می شود | خشک شدن گریس و خرد شدن ساچمه های بلبرینگ چرخ | داغ شدن توپی چرخ و خطر قفل کردن ناگهانی چرخ در سرعت بالا | تست تغییر لاین در جاده و پرهیز از سفر جاده ای / نارنجی (تعویض سریع بلبرینگ چرخ) |
یک قانون کلی و طلایی: همان طور که در جدول بالا مشاهده می کنید، مرز میان یک «صدای بی خطر» و یک «فاجعه ایمنی»، وجود حرارت و زبری صدا است. صداهای زیر و سوت مانند معمولا ناشی از لرزش یک ورقه نازک فلزی یا خشک بودن سطح لنت هستند و به شما فرصت می دهند تا به تعمیرگاه برسید؛ اما هر زمان صدای سوت با داغ شدن غیرعادی رینگ چرخ و بوی سوختگی همراه شد، و یا صدا به خرخر خشن و بم تبدیل گردید، یعنی قطعات اصلی در حال ذوب شدن یا تراشیدن یکدیگر هستند و باید در همان لحظه توقف کنید.
تفاوت حیاتی «سوت کشیدن» با «خرخر کردن» ترمز
پیش از بررسی قطعات، باید زبان دو صدای اصلی چرخ را از هم تفکیک کنید:
-
صدای سوت کشیدن (فرکانس بالا و تیز): سوت کشیدن صدای التماس لنت برای توجه است. این صدا زمانی رخ می دهد که هنوز روی لنت گوشت وجود دارد، اما یا سطح آن در اثر گرما خشک و صیقلی شده، یا گرد و غبار داخل آن جمع شده و یا شاخک هشدار آن به دیسک رسیده است. اگر صدای چرخ های شما بیشتر شبیه به یک جیغ ممتد است (حتی زمانی که ترمز نمی گیرید)، احتمالا منشا متفاوتی دارد که در راهنمای علت صدای جیغ ممتد از چرخ ها آن را بررسی کرده ایم؛ اما اگر صدا فقط هنگام ترمزگیری و به صورت سوت است، حتما مطلب تشخیص و رفع سوت کشیدن لنت ترمز را بخوانید.
-
صدای خرخر و سایش فلزی (فرکانس پایین و خشن): صدای خرخر یعنی فرصت تمام شده است! لنت ترمز از یک بخش گوشتی (ماده اصطکاکی) و یک صفحه ضخیم آهنی در پشت آن ساخته شده است. وقتی گوشت لنت به صفر می رسد، صفحه آهنی پشت لنت مستقیما مثل رنده روی دیسک چدنی کشیده می شود و صدای خرخر وحشتناکی تولید می کند که زیر پای راننده نیز حس می شود.
6 متهم اصلی سوت کشیدن و خرخر چرخ ها در حین حرکت و ترمز
بیایید ببینیم چه قطعاتی در پشت رینگ چرخ پنهان شده اند و چطور می توانیم در خانه مچ آن ها را بگیریم:
1. شاخک هشداردهنده اتمام لنت: سوتی که با ترمز گرفتن قطع می شود!
این یک معمای جالب برای رانندگان است: «چرا وقتی پایم روی گاز است چرخ سوت می کشد، اما به محض اینکه ترمز می گیرم صدا قطع می شود؟»
پاسخ در یک قطعه هوشمندانه به نام «شاخک نشانگر سایش لنت» نهفته است. کارخانه های سازنده، یک زبانه فلزی کوچک و فنری را در کنار لنت ترمز پرچ می کنند. تا وقتی لنت نو و ضخیم است، این فلز با دیسک فاصله دارد؛ اما وقتی گوشت لنت ساییده شده و ضخامت آن به مرز 2 میلی متر می رسد، نوک این شاخک فلزی در حین چرخش آزاد چرخ، به صفحه دیسک کشیده می شود و مثل کشیدن ناخن روی تخته سیاه، صدای سوت ممتدی تولید می کند!
وقتی شما پای خود را روی پدال ترمز می گذارید، پیستون کالیپر با فشار زیاد لنت را به دیسک می چسباند؛ این فشار باعث می شود لرزشِ آن شاخک فلزی کوچک متوقف شده و صدای سوت موقتا قطع شود. این صدا یعنی شما تنها چند روز فرصت دارید تا قبل از رسیدن به آهنِ لنت، آن را تعویض کنید.
2. سایش سینی محافظ دیسک چرخ (رفع مشکل در 10 ثانیه)
درست در پشت دیسک ترمز، یک قاب دایره ای از جنس ورق فلزی بسیار نازک وجود دارد که به آن «سینی گردگیر پشت دیسک» می گویند. وظیفه این سینی آن است که نگذارد آب، گل و لای و سنگ ریزه های زیر ماشین به سمت دیسک و لنت بپاشند.
از آنجا که ورق این سینی بسیار نازک و نرم است، گاهی بر اثر افتادن چرخ در یک چاله، برخورد سنگ، فشار آب کارواش و یا بی دقتی پنچرگیر هنگام جا زدن رینگ چرخ، لبه این سینی چند میلی متر کج می شود و به دیسکِ چرخان می چسبد! نتیجه آن، یک صدای سوت یا سایش فلزی نازک و دائمی در حین حرکت است.
-
تست و راه حل 10 ثانیه ای در خانه: زمانی که ماشین حداقل نیم ساعت خاموش بوده و چرخ ها کاملا سرد هستند، با چراغ قوه از لابه لای پره های رینگ به ورق نازک پشت دیسک نگاه کنید. اگر دیدید لبه این ورق به دیسک چسبیده است، یک پیچ گوشتی بلند یا یک تکه چوب را از لای رینگ به پشت دیسک ببرید و لبه سینی نازک را با فشار دست فقط 2 تا 3 میلی متر به سمت عقب (به طرف موتور) هل دهید تا از دیسک فاصله بگیرد. صدای سوت در همان ثانیه برای همیشه قطع می شود!
3. گیر کردن سنگ ریزه بین لنت و دیسک
هنگام رانندگی در جاده های خاکی، شنی یا خیابان هایی که به تازگی آسفالت شده اند، گاهی یک دانه شن یا سنگ ریزه سخت به فضای باریک بین دیسک ترمز و کالیپر (یا بین سینی پشت دیسک و دیسک) می پرد و همان جا قفل می شود. با چرخیدن چرخ، این سنگ ریزه با فشار روی دیسک کشیده شده و صدای جیغ و خرخر بسیار تیزی تولید می کند.
-
ترفند مکانیک ها برای بیرون انداختن سنگ ریزه: هرگز با صدای سنگ ریزه به رانندگی رو به جلو ادامه ندهید چون روی دیسک شیار عمیق می اندازد! برای بیرون پریدن سنگ بدون باز کردن چرخ، ماشین را به یک کوچه یا پارکینگ کاملا خلوت ببرید، دنده را در حالت «دنده عقب» بگذارید، حدود 10 تا 15 متر با سرعت نسبتا تند به عقب حرکت کنید و دو یا سه بار محکم روی پدال ترمز بکوبید. چرخش معکوس دیسک در دنده عقب، در 80 درصد مواقع سنگ ریزه گیر کرده را از همان راهی که وارد شده به بیرون پرتاب می کند.
4. کثیفی ترمز کاسه ای عقب (در پراید و پژو) و خرابی بلبرینگ چرخ
در خودروهای پرتیراژ بازار ایران مانند پراید، تیبا، ساینا، کوییک و پژو 405، ترمز چرخ های جلو دیسکی است اما ترمز چرخ های عقب از نوع «کاسه ای» است (یک قابلمه فلزی بسته که لنت ها داخل آن باز و بسته می شوند).
-
حبس شدن دوده در کاسه چرخ عقب: در ترمزهای دیسکی جلو، گرد و خاک ناشی از سایش لنت در هوا پخش می شود و می رود؛ اما در ترمز کاسه ای عقب، چون محفظه کاملا بسته است، تمام پودرهای سیاه لنت و زنگ آهن در داخل کاسه چرخ حبس می شوند! این پودرهای فشرده شده بین لنت و کاسه چرخ قرار گرفته و در حین حرکت یا نیش ترمز، صدای سوت ممتدی از عقب ماشین ایجاد می کنند که با باز کردن کاسه چرخ توسط مکانیک و گرفتن فشار باد و اسپری شستشوی خشک، به کلی برطرف می شود.
-
تفکیک صدای خرخر بلبرینگ چرخ: گاهی صدای خرخر و سایش فلزی اصلا از لنت نیست، بلکه از خرد شدن بلبرینگ چرخ است. تفاوت کلیدی این است که صدای بلبرینگ یک غرش یا هوم ممتد است که از سرعت 60 کیلومتر به بالا شروع می شود و با پیچیدن ملایم فرمان به چپ و راست، کم و زیاد می گردد.
5. هشدار بحرانی: قفل کردن (گیرپاژ) کالیپر و شیشه ای شدن لنت
کالیپر ترمز قطعه ای است که لنت ها را روی دیسک فشار می دهد و به محض اینکه پای خود را از روی پدال برمی دارید، باید یک میلی متر عقب برود تا چرخ آزادانه بچرخد. اگر پیستون یا پین های کالیپر به دلیل پاره شدن گردگیر و زنگ زدگی قفل کنند، پس از رها کردن پدال ترمز، لنت همچنان با فشار به دیسک چسبیده باقی می ماند!
این درگیری دائمی در حین حرکت، ابتدا صدای سوت ممتد تولید می کند و پس از چند کیلومتر، دمای لنت و دیسک را به قدری بالا می برد که رزین های لنت ذوب شده و سطح لنت مثل آینه صیقلی و سخت می شود که به آن «شیشه ای شدن لنت» می گویند. این گرمای بحرانی معمولا با بوی سوختگی از چرخ ها هنگام ترمز گیری همراه است که نشان دهنده رسیدن دمای سیستم ترمز به نقطه ذوب رزین هاست و یک هشدار جدی برای توقف حرکت محسوب می شود.
6. تاب برداشتن دیسک و تمام شدن کامل گوشت لنت
همان طور که اشاره شد، اگر به هشدارهای اولیه بی توجهی کنید و گوشت لنت تمام شود، آهن لنت با دیسک درگیر شده و در عرض چند روز، سطح صاف دیسک را پر از شیارهای عمیق و پله دار می کند. در این مرحله، دیگر تعویض لنت به تنهایی کافی نیست و دیسک ترمز نیز باید تراش داده شود یا به طور کامل تعویض گردد.
چرا لنت ترمز نو، باز هم سوت می کشد و خرخر می کند؟
بسیاری از رانندگان گلایه می کنند که: «تازه دیروز بهترین لنت بازار را خریدم و عوض کردم، پس چرا باز هم موقع حرکت یا ترمز گرفتن سوت می کشد؟» اگر لنت نو صدا می دهد (فارغ از لنت های بسیار ارزان و زیرپله ای که به دلیل داشتن براده های درشت آهن و مس، ذاتا پر سر و صدا هستند)، مقصر یکی از دو خطای زیر است:
1. خطای مکانیک: دور انداختن فنرها و ورقه های صداگیر پشت لنت!
در جعبه لنت های استاندارد، علاوه بر خود لنت، خارهای فنری کوچک و یا یک ورقه نازک استیل یا لاستیکی وجود دارد که در پشت صفحه آهنی لنت نصب می شود و به آن «ورقه صداگیر (ضد ارتعاش)» می گویند. وظیفه این ورقه آن است که مثل یک ضربه گیر بین پیستون فلزی کالیپر و آهنِ پشت لنت قرار بگیرد تا لنت در هنگام ترمزگیری نلرزد و سوت نکشد.
متاسفانه برخی تعمیرکاران کم حوصله هنگام تعویض لنت، این ورقه های صداگیر و خارهای فنری را جا نمی زنند یا خارهای کهنه و شل قبلی را دور می اندازند! وقتی لنت بدون خار و ورقه صداگیر در جای خود لق بزند، با کوچک ترین تماسی با دیسک مرتعش شده و صدای سوت گوش خراشی تولید می کند. (نصب لنت نو و صاف روی دیسک قدیمی که پر از شیار و لبه است نیز تا زمان تراش نخوردن دیسک باعث تولید صدا می شود).
2. اشتباه راننده: آب بندی نکردن لنت نو در 500 کیلومتر اول
وقتی لنت نو روی ماشین بسته می شود، سطح میکروسکوپی لنت و دیسک هنوز با هم جفت نشده اند. اگر در همان روزهای اول و در 300 تا 500 کیلومتر ابتدایی، راننده چند بار در سرعت بالا ترمز شدید و میخکوب بگیرد، سطح رویی لنت نو که هنوز خام است در اثر شوک حرارتی می سوزد، گازهای رزین آن حبس شده و رویه لنت در جا «شیشه ای و صیقلی» می شود! لنتی که در هفته اول شیشه ای شود، تا آخرین روز عمر خود سوت خواهد کشید.
-
روش اصولی آب بندی لنت نو: پس از تعویض لنت، در یک مسیر خلوت 5 بار سرعت ماشین را به 60 کیلومتر بر ساعت برسانید و هر بار با فشار ملایم و یکنواخت روی پدال، سرعت را به 15 کیلومتر کاهش دهید (بدون اینکه ماشین کامل بایستد) و سپس چند دقیقه بدون ترمز برانید تا خنک شود. این کار باعث می شود یک لایه بسیار نازک و یکنواخت از مواد لنت روی دیسک منتقل شده و ترمزی کاملا بی صدا و قوی داشته باشید.
تله های مرگبار در سیستم ترمز خودرو
هنگام مواجهه با صدای سوت یا خرخر چرخ ها، دو خطر بسیار جدی وجود دارد که نادیده گرفتن آن ها می تواند به قیمت از دست رفتن ترمز در بزرگراه تمام شود:
1. خطر جوشیدن روغن ترمز و بریدن ترمز در اثر کالیپر قفل شده!
-
تست بی خطر خانگی (بررسی حرارت رینگ ها): اگر در حین حرکت صدای سوت ممتد می شنوید و حس می کنید شتاب ماشین کم شده است، در جای امنی پارک کنید. بدون اینکه به فلز چرخ دست بزنید، پشت دست خود را در فاصله 5 سانتی متری رینگ هر چهار چرخ نگه دارید. اگر سه چرخ خنک یا کمی ولرم هستند، اما از یک چرخ حرارت بسیار شدیدی بیرون می زند و بوی لنت داغ می آید، کالیپر آن چرخ قفل کرده است!
-
هشدار ایمنی جانی: هرگز با چرخی که کالیپر آن گیرپاژ کرده و داغ شده است به رانندگی ادامه ندهید! سایش دائمی لنت در سرعت بالا، دمای دیسک را به بیش از 500 درجه می رساند؛ این حرارت به روغن ترمزِ پشت پیستون منتقل شده و روغن ترمز را به جوش می آورد. با جوشیدن روغن و تولید حباب گاز در لوله ها، در اولین باری که پا روی پدال ترمز بگذارید، پدال تا کف اتاق خالی می کند و ترمز به کلی از کار می افتد!
2. فاجعه ریختن آب سرد روی چرخ داغ و ممنوعیت روغن زدن به دیسک!
در زمان داغ شدن یا سوت کشیدن چرخ، از دو اقدام بسیار خطرناک زیر به شدت پرهیز کنید:
-
هرگز روی رینگ و دیسک داغ آب نریزید: پاشیدن آب سرد روی دیسکی که در اثر سایش لنت داغ و سرخ شده است، یک شوک حرارتی وحشتناک به فلز چدن وارد می کند که باعث تاب برداشتن فوری و یا ترکیدن و شکستن دیسک ترمز می شود. اجازه دهید چرخ فقط با جریان هوای محیط خنک شود.
-
هرگز برای قطع کردن صدای سوت، روی دیسک روغن یا اسپری چرب نزنید: برخی افراد بی اطلاع، برای ساکت کردن سوت چرخ، روی دیسک اسپری روان کننده چرب یا گریس می زنند! نفوذ یک قطره روغن به بافت متخلخل لنت ترمز، اصطکاک آن را برای همیشه به صفر می رساند، ترمز آن چرخ را کور می کند و باعث انحراف شدید ماشین در ترمزگیری می شود (لنت چرب شده حتی با شستشو هم پاک نمی شود و باید دور انداخته شود).
نتیجه گیری: چه زمانی باید فورا توقف کنیم و از مکانیک سیار کمک بگیریم؟
شنیدن صدای سوت ممتد از چرخ ها، به شما فرصت می دهد تا با ترفندهایی مثل بررسی سینی پشت دیسک، حرکت با دنده عقب برای خروج سنگ ریزه و یا مراجعه آرام به تعمیرگاه برای تعویض لنتی که به شاخک هشدار رسیده است، مشکل را با کمترین هزینه حل کنید.
اما اگر صدای چرخ شما از سوت عبور کرده و به «صدای خرخر خشن و ساییدگی فلز روی فلز» تبدیل شده است، و یا چرخ به شدت داغ کرده و دود و بوی سوختگی از آن بلند می شود، رانندگی با این خودرو حتی برای چند کیلومتر یک ریسک جانی و مالی مطلق است. در این شرایط اضطراری، این 4 گام را اجرا کنید:
-
خونسردی خود را حفظ کنید، پا را از روی گاز بردارید و با کمک دنده معکوس (ترمز موتور) به آرامی سرعت را کم کنید.
-
در اولین حاشیه امن کنار جاده یا خیابان توقف کامل نمایید.
-
از لابه لای رینگ (بدون دست زدن به قطعات داغ)، وجود شیارهای عمیق و براده های آهن روی دیسک را بررسی کنید.
-
تماس با امداد خودرو برای تعمیر در محل یا حمل ایمن: همان طور که در این مقاله خواندید، صدای خرخر می تواند ناشی از اتمام کامل لنت، گیرپاژ کردن کالیپر یا حتی خرد شدن بلبرینگ چرخ باشد. تشخیص و رفع این نقص های بحرانی نیازمند ابزار تخصصی است. تیم های امداد جت در پایتخت، مانند امداد خودرو تهران، و در سراسر کشور آماده اند تا خودروی شما را برای تشخیص و تعمیر تخصصی به صورت ایمن حمل کنند. همچنین کارشناسان مکانیک سیار امداد جت می توانند با تجهیزات کامل و لنت های اورجینال در موقعیت شما حاضر شوند؛ از تعویض لنت و نصب اصولی فنرهای صداگیر گرفته تا روانکاری کالیپر با گریس نسوز و شستشوی کاسه چرخ های عقب را در همان محل توقف شما انجام دهند تا بدون صدای اضافی و با ایمنی کامل به مسیر خود ادامه دهید. همین حالا با امداد جت تماس بگیرید.