لقی فرمان خودرو: علل، خطرات و راهنما کامل عیب یابی

حس می کنید غربیلک فرمان خودرو دیگر مانند گذشته دقیق و تیز نیست؟ انگار وقتی فرمان را کمی به چپ و راست می چرخانید، در چند سانتی متر اول هیچ اتفاقی نمی افتد و بین چرخش دستان شما و واکنش چرخ ها یک فضای خالی و تأخیر به وجود آمده است؟ این پدیده که در مکانیک به آن خلاصی یا لقی بیش از حد فرمان می گویند، تنها یک حس ناخوشایند در رانندگی نیست؛ بلکه نشانه ای از ساییدگی و گشاد شدن یکی از مفصل های ارتباطی میان دست شما و چرخ‌های خودرو است.

سیستم فرمان مانند یک زنجیره‌ به هم پیوسته از میله ها، چهارشاخ ها، چرخ‌دنده ها و سیبک ها تشکیل شده است. اگر حتی یکی از حلقه های این زنجیره دچار ساییدگی شود، دست شما ابتدا باید این فضای خالی را پر کند تا نیرو به چرخ‌ها برسد. در این راهنمای جامع از امداد جت، بررسی می‌کنیم که میزان خلاصی مجاز فرمان چقدر است، چگونه لقی های ارزان قیمت داخل اتاق را از خرابی های جلوبندی و جعبه فرمان تفکیک کنید و چه زمانی ادامه دادن به رانندگی با فرمان لق خطرناک است.

میزان خلاصی مجاز چقدر است و لقی از داخل اتاق است یا زیر کاپوت؟

خلاصی فرمان به مقدار حرکتی گفته می‌شود که می توانید غربیلک فرمان را بچرخانید، بدون آنکه چرخ‌های روی زمین تغییر جهت بدهند. در سیستم های فرمان دنده‌شانه ای امروزی، وجود مقدار بسیار جزئی خلاصی (معمولا در حدود ۱ تا ۲.۵ سانتی متر در محیط غربیلک، بسته به مشخصات دفترچه‌ خودرو) طبیعی است تا لرزش های ریز دست راننده در سرعت بالا باعث انحراف ناگهانی خودرو نشود. اما اگر غربیلک بیش از ۳ تا ۴ سانتی متر به صورت هرز بازی می کند، نقص فنی وجود دارد.

پیش از مراجعه به تعمیرگاه، در حالت توقف با این ۳ بررسی سریع مشخص کنید که منشأ لقی در کجاست:

• ۱. آیا خود غربیلک فرمان به سمت بالا-پایین یا جلو-عقب لق می‌زند؟

  غربیلک فرمان را نچرخانید؛ بلکه آن را با دو دست بگیرید و به سمت خودتان بکشید یا به بالا و پایین تکان دهید. اگر غربیلک در جای خود تکان می خورد، مشکل ربطی به جلوبندی ندارد و مهره‌ مرکزی غربیلک فرمان شل شده یا بلبرینگ بالای ستون فرمان در داخل اتاق آسیب دیده است.

• ۲. آیا هنگام بازی دادن چرخشی فرمان، صدای «تق‌تق ریز» از زیر داشبورد یا بالای پدال‌ها می‌آید؟

  اگر هم‌زمان با تکان دادن فرمان به چپ و راست، صدای تق‌تق و ضربه را دقیقاً در زیر پای خود یا پشت غربیلک حس می‌کنید، مقصر در داخل اتاق است: یا مفصل چهارشاخ ستون فرمان گشاد شده است و یا در خودروهای دارای فرمان برقی (EPS)، قطعه‌ لاستیکی کوچک به نام کوپلینگ ستاره‌ای خرد شده است.

• ۳. در داخل اتاق صدایی نیست، اما چرخ ها با تأخیر واکنش نشان می‌دهند و ماشین در جاده گیج می‌زند:

  در این حالت مقصر اصلی در زیر کاپوت و سیستم جلوبندی است؛ یعنی سیبک فرمان، مفصل داخلی (قرقری)، دنده‌های داخل جعبه فرمان و یا بست‌های نگه‌دارنده‌ جعبه فرمان روی رام دچار لقی شده‌اند.

علت خلاصی و لقی فرمان و اقدامات فوری

نشانه‌های همراه با خلاصی فرمان، قطعه‌ فرسوده و میزان خطر را مشخص می‌کنند. وضعیت خودروی خود را با جدول زیر تطبیق دهید تا علت محتمل و درجه‌ فوریت را بشناسید:

یک قاعده‌ کلی: برای تفکیک «لقی مکانیکی» از «تأخیر هیدرولیکی»، به حسِ غربیلک فرمان دقت کنید؛ اگر غربیلک در چند سانتی‌متر اول کاملا سبک و رهاست و با یک تقه یا ایست مکانیکی درگیر می‌شود، قطعه ای فلزی یا پلاستیکی ساییده شده است؛ اما اگر فرمان بدون تقه و به حالت نرم و کشسانی (اسفنجی) عمل می‌کند، معمولا در مدار روغن هیدرولیک هوا وجود دارد. همچنین به یاد داشته باشید که هر صدایی نشانه لقی نیست؛ برای اینکه بتوانید صدای ناشی از لقی قطعات را از ناله‌ پمپ هیدرولیک تشخیص دهید، پیشنهاد می کنیم مقاله راهنمای چرا فرمان خودرو صدا می دهد؟ را مطالعه کنید.

۳ مقصر پنهان لقی فرمان در داخل اتاق خودرو

همیشه برای رفع خلاصی فرمان نیازی به باز کردن جلوبندی و زیربندی خودرو نیست! در بسیاری از موارد، منشأ لقی در داخل کابین و در فاصله‌ بین غربیلک فرمان تا کف اتاق قرار دارد:

۱. شل شدن مهره‌ مرکزی غربیلک و خرابی بلبرینگ ستون فرمان

غربیلک فرمان بر روی یک میله‌ شیاردار (هزارخاری) نشسته و با یک مهره‌ بزرگ در زیر قاب بوق (یا زیر کلگی کیسه‌ هوا) محکم شده است. همچنین خودِ میله‌ ستون فرمان در داخل یک غلاف فلزی، بر روی یک یا دو بلبرینگ و بوش پلاستیکی می‌چرخد.

اگر در اثر لرزش‌ها یا باز و بست قبلی در تعمیرگاه، مهره‌ مرکزی غربیلک شل شود و یا بوش و بلبرینگ داخل ستون فرمان خرد شوند، غربیلک فرمان علاوه بر خلاصی چرخشی، در جهت بالا و پایین نیز زیر دست شما لق می‌زند.

۲. گشاد شدن مفصل چهارشاخ ستون فرمان

میله‌ فرمان از زیر داشبورد به صورت مستقیم به جعبه فرمان وصل نمی شود؛ بلکه برای اینکه بتواند با زاویه به سمت زیر کاپوت برود، در نزدیکی پدال های ترمز و کلاچ دارای یک یا دو مفصل صلیبی شکل به نام چهارشاخ فرمان است (و در برخی خودروها یک بخش کشویی تلسکوپی نیز دارد).

در داخل چهارشاخ فرمان، بلبرینگ های سوزنی بسیار ریزی قرار دارند. با گذشت زمان و نفوذ گرد و خاک کفش ها، این مفصل خشک شده و بلبرینگ‌های آن ساییده می‌شوند؛ در نتیجه هر بار که فرمان را کمی به چپ و راست بازی می‌دهید، چهارشاخ در جای خود لق می‌زند و صدای تق‌تق واضحی از زیر پا به گوش می رسد.

۳. خرد شدن کوپلینگ ستاره‌ای در خودروهای دارای فرمان برقی 

این مورد یکی از مهم ترین نکاتی است که مالکان خودروهای مجهز به فرمان برقی ستونی (مانند دنا پلاس، تارا، رانا پلاس، شاهین، رنو مگان، هیوندای الانترا، سوناتا و کیا سراتو) باید بدانند! در این خودروها، موتور برقی فرمان در زیر داشبورد روی ستون فرمان نصب شده است. در بین شفت موتور برقی و چرخ دنده، یک قطعه‌ کوچک لاستیکی یا پلاستیکی به شکل چرخ دنده‌ ستاره‌ ای قرار دارد که به آن کوپلینگ ستاره‌ای فرمان برقی می‌گویند و وظیفه‌اش گرفتن ضربات و ارتعاشات است.

• نکته ای که موقع تعمیر باید بپرسید: پس از چند سال کارکرد، این قطعه لاستیکی کوچک در اثر فشار خشک و پودر می شود؛ در نتیجه، بین موتور و ستون فرمان چند میلی متر فضای خالی می افتد که باعث ایجاد خلاصی در مرکز فرمان و صدای تق تق زیر داشبورد (به ویژه هنگام چرخاندن فرمان در جا یا عبور از سنگ فرش) می شود. برخی مراکز به جای باز کردن موتور برقی، تعویض کامل ستون فرمان با هزینه‌ بسیار سنگین را پیشنهاد می دهند؛ در حالی که در بیشتر موارد، مشکل تنها با تعویض همین کوپلینگ ستاره‌ ای ارزان قیمت به طور کامل برطرف می شود.

۴ متهم اصلی خلاصی فرمان در جلوبندی و زیر کاپوت

اگر ستون فرمان و چهارشاخ داخل اتاق سالم باشند، یعنی حرکت دست شما به درستی به زیر کاپوت می رسد اما در مسیر رسیدن به چرخ ها در یکی از این چهار قطعه هدر می رود:

۱. فرسودگی سیبک فرمان و مفصل داخلی (قرقری فرمان)

در دو طرف جعبه فرمان، دو بازوی مفصلی وظیفه‌ هل دادن و کشیدن چرخ ها را بر عهده دارند:

• مفصل داخلی (قرقری فرمان): قطعه ای است که در زیر گردگیر لاستیکی جعبه فرمان پنهان شده و مستقیماً به میل دنده شانه ای بسته می شود.

• سیبک فرمان (چپقی): مفصل بیرونی است که در کنار چرخ دیده می شود و بازوی فرمان را به سگدست چرخ وصل می کند.

  هر دو این قطعات از یک گوی فولادی در داخل یک کاسه ساخته شده‌اند. اگر گردگیر آن‌ها پاره شود و آب و شن‌ریزه وارد مفصل گردد، کاسه‌ی داخلی ساییده و گشاد می‌شود. لقی در سیبک فرمان یا قرقری، شایع‌ترین علت خلاصی غربیلک، کشیده شدن خودرو در دست‌اندازها و سایش لبه‌ی لاستیک‌هاست.

۲. ساییدگی دنده های شانه ای و پینیون در داخل جعبه فرمان

قلب سیستم فرمان، درگیری یک چرخ دنده‌ مارپیچ به نام پینیون با یک میله‌ دندانه دار افقی به نام میل دنده شانه‌ای در داخل پوسته جعبه فرمان است.

از آنجا که ما در بیشتر زمان رانندگی در مسیر مستقیم حرکت می کنیم، دندانه های وسط میل شانه ای بیش از سایر نقاط درگیر هستند و به مرور زمان دچار سایش می شوند. وقتی این دندانه ها ساییده شوند (یا بوش های دو سر جعبه فرمان گشاد گردند)، پینیون در نقطه‌ وسط فرمان در فضای خالی می چرخد و راننده دقیقاً در حالت مستقیم بودن چرخ ها، بیشترین خلاصی را در غربیلک حس می کند.

۳. پاره شدن بوش های لاستیکی بست نگه دارنده‌ی جعبه فرمان روی رام

این یک ایراد پنهان است که حتی گاهی پس از تعویض سیبک ها هم نادیده گرفته می شود! پوسته‌ استوانه‌ ی جعبه فرمان توسط دو بست فلزی و دو بوش (منجید) لاستیکی بر روی شاسی یا رام زیر موتور محکم شده است.

اگر روغن موتور یا روغن هیدرولیک روی این لاستیک ها بریزد و یا در اثر عمر زیاد پاره و لهیده شوند، جعبه فرمان در جای خود شل می شود. در این حالت، وقتی شما غربیلک فرمان را می چرخانید، به جای اینکه چرخ ها بچرخند، کل بدنه‌ جعبه فرمان چند میلی متر روی رام به چپ و راست سر می خورد و حس لقی شدیدی به دست راننده می دهد!

۴. خرابی بوش‌های طبق، بلبرینگ چرخ و آسیب‌ دیدگی سگدست

برای اینکه چرخش جعبه فرمان بدون اتلاف به آسفالت منتقل شود، چرخ باید در جای خود محکم باشد:

• پاره شدن بوش های طبق و سیبک طبق: اگر بوش های لاستیکی طبق پاره شده باشند، با چرخاندن فرمان یا افتادن در دست انداز، بازوی طبق در زیر شاسی بازی می کند و زاویه‌ چرخ به هم می‌ریزد.

• لقی بلبرینگ چرخ و خمیدگی سگدست: اگر بلبرینگ توپی چرخ ساییده شده باشد، کل چرخ روی محور خود بازی زاویه ای پیدا می کند (که با صدای زوزه و هوم همراه است). همچنین اگر در اثر تصادف یا برخورد شدید با جدول، قطعه‌ چدنی سگدست (که سیبک فرمان به آن وصل می شود) کج شده باشد، هندسه‌ فرمان به کلی مختل می گردد.

۲ بررسی خانگی برای پیدا کردن منشأ لقی فرمان

با انجام این دو بررسی در پارکینگ، می توانید مشخص کنید آیا خلاصی فرمان از حد مجاز گذشته و کدام قطعه مقصر است:

مشاهده‌ تأخیر چرخ و حرکت جعبه فرمان

• هدف: اندازه گیری خلاصی غربیلک فرمان و بررسی شل نبودن چهارشاخ و بست های جعبه فرمان.

• شرایط ایمنی قبل از شروع: خودرو را در یک سطح کاملا صاف و در فضای باز پارک کنید، دنده را در حالت خلاص (در خودروی دستی) یا حالت پارک P (در خودروی اتوماتیک) قرار دهید و ترمز دستی را تا انتها بکشید. در خودروهای دارای فرمان ساده، موتور خاموش باشد؛ و در خودروهای دارای فرمان هیدرولیک یا برقی، برای فعال بودن مدار کمکی، موتور در فضای باز روشن باشد (در این حالت هرگز دست یا لباس خود را به تسمه‌ها و پروانه‌ی فن در زیر کاپوت نزدیک نکنید).

• مراحل بررسی:

  1. از یک نفر بخواهید پشت فرمان بنشیند و غربیلک فرمان را بسیار آرام، حدود ۲ تا ۳ سانتی متر به چپ و راست بازی بدهد.

  2. شما از بیرون خودرو به لبه‌ لاستیک چرخ جلو نگاه کنید و ببینید آیا چرخ هم زمان با حرکت دست او تکان می خورد یا با تأخیر و صدای «تقه» شروع به حرکت می کند.

  3. در مرحله‌ بعد، کاپوت را بالا بزنید و از فاصله‌ امن با چراغ قوه به بدنه‌ جعبه فرمان (روی رام) نگاه کنید؛ اگر هنگام چرخاندن غربیلک، کل استوانه‌ جعبه فرمان در زیر بست هایش به چپ و راست تکان می خورد، لاستیک های بست جعبه فرمان پاره شده اند.

تست چرخ در موقعیت ساعت ۹ و ۳

• هدف: تشخیص لقی در سیبک فرمان و مفصل قرقری.

• شرایط ایمنی الزامی قبل از شروع (کار سطح ۳ با جک): تکان دادن چرخ خودرویی که فقط روی جک است می تواند باعث سقوط خودرو شود. این بررسی را تنها در صورتی انجام دهید که خودرو روی زمین صاف و سفت است، پشت چرخ های عقب مانع قرار داده اید، موتور خاموش است و پس از بالا بردن چرخ جلو با جک، حتما پایه ی نگه دارنده‌ ایمنی (خرک) را زیر شاسی قرار داده اید. هیچ عضوی از بدن خود را زیر خودرو نبرید و اگر خرک در اختیار ندارید، این بررسی را به تعمیرگاه بسپارید.

• مراحل و تفسیر نتیجه:

  1. دو دست خود را در موقعیت «ساعت ۹ و ۳» (چپ و راست لاستیک) قرار دهید و چرخ را به صورت متناوب به داخل و خارج تکان دهید.

  2. اگر چرخ در جهت افقی (ساعت ۹ و ۳) لقی و خلاصی دارد و صدای تق تق می دهد (در حالی که در جهت عمودی ساعت ۱۲ و ۶ محکم است)، به احتمال زیاد سیبک فرمان یا مفصل قرقری همان سمت گشاد شده است. (اگر چرخ در هر دو جهت ۹-۳ و ۱۲-۶ لق می زند، مشکل معمولا از بلبرینگ توپی چرخ است).

خطرات رانندگی با فرمان لق و رگلاژ غیراصولی جعبه فرمان

نادیده گرفتن خلاصی بیش از حد فرمان و یا تلاش برای رفع غیر اصولی آن، دو خطر ایمنی بزرگ ایجاد می کند:

کاهش کنترل در سرعت بالا و خطر در رفتن (بریدن) سیبک فرمان

مهم ترین خطر لقی فرمان، ایجاد تأخیر در فرمان پذیری خودرو در لحظات اضطراری است. این عدم قاطعیت در فرمان، در اتوبان ها خودش را به شکل ترسناکی نشان می دهد؛ لذا اگر حس می کنید ماشین شما در سرعت های بالا تعادل ندارد، حتما علت گیجی و عدم پایداری فرمان در سرعت های بالا را بخوانید تا متوجه شوید کدام قطعات جلوبندی مانع پایداری شما هستند. علاوه بر این، اگر منشا خلاصی فرمان، گشاد شدن شدید کاسه‌ سیبک فرمان باشد، با ادامه دادن به رانندگی، گوی فلزی داخل سیبک روز به روز بیشتر ساییده می شود تا جایی که در یک چاله یا پیچ تند، گوی از داخل کاسه بیرون می پرد (اصطلاحاً سیبک می برد). با جدا شدن سیبک، ارتباط غربیلک فرمان با آن چرخ به طور کامل قطع شده و چرخ به صورت آزاد به یک سمت می چرخد که منجر به انحراف شدید و از دست رفتن کنترل خودرو می شود.

خطر قفل شدن فرمان در اثر سفت کردن بیش از حد پیچ رگلاژ جعبه فرمان

روی پوسته‌ جعبه فرمان، یک پیچ تنظیم (معمولاً همراه با یک مهره‌ قفل کن) وجود دارد که یک لقمه و فنر را به پشت میل دنده شانه ای فشار می دهد تا لقی جزئی دندانه ها را بگیرد.

• چرا دستکاری غیراصولی این پیچ خطرناک است؟ همانند سایر چرخ دنده ها، میل دنده شانه ای بیشتر در «قسمت وسط» ساییده می شود، اما دندانه های دو طرف آن (که فقط در دور زدن های کامل درگیر می شوند) هنوز سالم و ضخیم هستند! اگر تعمیرکار کم تجربه برای از بین بردن لقی وسط فرمان، پیچ رگلاژ جعبه فرمان را بیش از حد سفت کند، در مسیر مستقیم فرمان سفت می‌شود، اما به محض اینکه در یک پیچ یا دور بر گردان فرمان را تا انتها می‌چرخانید، دندانه های ضخیم کناری در زیر فشار پیچ رگلاژ گیر می کنند؛ در نتیجه غربیلک فرمان در میانه پیچ قفل شده و دیگر به حالت صاف بر نمی گردد! تنظیم این پیچ بسیار حساس است و فقط باید در حد استاندارد و توسط متخصص انجام شود.

مشکلات رایج خلاصی فرمان در خودروهای ایرانی

در خودروهای پرتیراژ بازار ایران، طراحی ستون فرمان و جلوبندی باعث شده است که برخی قطعات بیشترین سهم را در ایجاد خلاصی فرمان داشته باشند:

ضعف چهارشاخ فرمان و بوش های ستون فرمان در پراید، تیبا و خانواده‌ پژو

• در خانواده‌ پراید، تیبا، ساینا و کوییک: یکی از نقاط ضعف رایج، فرسودگی چهار شاخ ستون فرمان و همچنین خشک شدن و افتادن بوش پلاستیکی سر نمدی ستون فرمان (در پایین لوله فرمان) است. همچنین در این خودروها، شل شدن بست های جعبه فرمان بر روی دیواره‌ اتاق (فایروال) و گشاد شدن قرقری های فرمان بسیار پرتکرار است که با یک بازدید ساده و هزینه‌ کم برطرف می شود.

• در خانواده‌ پژو ۴۰۵، پارس، سمند و ۲۰۶: در این خودروها، مفصل چهارشاخ فرمان دارای دو بخش (در داخل اتاق و در سمت موتور نزدیک اگزوز) است. حرارت موتور و نفوذ آب و گرد و غبار باعث می شود چهار شاخ پایینی خشک و لق شود (که گاهی همزمان با ایجاد خلاصی، باعث سفت شدن مقطعی فرمان در هر نیم دور چرخش نیز می شود). بازدید و روان کاری یا تعویض این چها شاخ باید پیش از باز کردن جعبه فرمان انجام گیرد.

چه زمانی باید توقف کنیم و از متخصص کمک بگیریم؟

خلاصی و لقی فرمان هرگز یک ویژگی عادی در خودرو نیست؛ بلکه هشداری است که اگر به موقع به آن رسیدگی شود، علاوه بر بازگرداندن لذت رانندگی دقیق و ایمن، از لاستیک سایی شدید و خرابی زنجیره ای کل جلوبندی جلوگیری می‌کند. همان طور که در این راهنما دیدیم، همیشه مقصر جعبه فرمان گران قیمت نیست و در بسیاری از موارد، مشکل با سفت کردن یک مهره، تعویض چهار شاخ، تعویض کوپلینگ فرمان برقی و یا تعویض سیبک و قرقری برطرف می شود.

اما به خاطر داشته باشید که اگر خلاصی فرمان بیش از حد مجاز است، با صدای تق‌ تق شدید از چرخ ها و گیج زدن خودرو در سرعت بالا همراه شده و یا خود غربیلک فرمان زیر دست شما تکان می خورد، ادامه‌ رانندگی با این سطح از نقص فنی ریسک بالایی دارد. در این شرایط، رانندگی را ادامه ندهید و برای انتقال خودرو به تعمیرگاه یا بررسی در محل کمک بگیرید. همکاران امداد جت در شهرهای مختلف، از جمله امداد خودرو بابلسر، آماده انتقال ایمن خودروی شما برای جلوگیری از بروز حادثه هستند. همچنین شما می توانید در هر ساعت از شبانه روز از طریق سامانه‌ امداد جت درخواست خود را ثبت کنید تا نزدیک ترین امدادگر یا مکانیک سیار همکار در منطقه شما برای بررسی دقیق منشأ لقی (از ستون و چهارشاخ فرمان تا سیبک ها و جعبه فرمان) به موقعیتتان اعزام شود و در صورت نیاز، خودروی شما را به صورت ایمن به تعمیرگاه تخصصی منتقل کند تا سیستم فرمان به شکل اصولی و ایمن رفع ایراد شود