احساس می کنید برای صاف نگه داشتن خودرو در یک خیابان یا بزرگراه مستقیم، مدام در حال کلنجار رفتن با غربیلک فرمان هستید؟ وقتی فرمان را برای یک لحظه شل می‌گیرید، خودرو خود به خود به سمت چپ یا راست متمایل می شود و از لاین خارج می گردد؟ این پدیده که به کشیده شدن فرمان معروف است، تنها یک مشکل خسته کننده برای دستان راننده نیست؛ بلکه نشانه ای از بر هم خوردن تعادل نیروها در تایرها، سیستم ترمز یا مفاصل جلوبندی است که در یک ترمز ناگهانی می تواند کنترل خودرو را دشوار کند.
هندسه و سیستم تعلیق خودرو به گونه ای طراحی شده است که چرخ ها در حالت عادی تمایل به حرکت در خط مستقیم داشته باشند. وقتی خودرو به یک طرف کشیده می‌شود، یعنی یک نیروی مزاحم و نامتقارن در یکی از چرخ ها در حال غلبه بر این تعادل است. در این راهنمای جامع از امداد جت، قدم به قدم بررسی می کنیم که چگونه بر اساس زمان وقوع کشش مقصر اصلی را پیدا کنید و با دو بررسی ساده، ایراد لاستیک را از ایراد جلوبندی و ترمز تفکیک نمایید.
شیب طبیعی جاده و زمان دقیق کشیده شدن فرمان
پیش از آنکه به سراغ تعمیرات جلوبندی بروید، با بررسی این دو مورد در همان ابتدا مشخص کنید که آیا واقعا نقص فنی وجود دارد و این نقص در کدام بخش است:
-
آیا فریب شیب عرضی جاده را خورده اید؟
بیشتر خیابان ها و بزرگراه های استاندارد کاملاً تخت نیستند؛ بلکه برای اینکه آب باران در وسط جاده جمع نشود، دارای یک شیب ملایم عرضی به سمت راست (به طرف جوی یا شانه خاکی) هستند. اگر در لاین سمت راست حرکت می کنید و خودرو خیلی آرام و نرم به سمت راست متمایل می شود، این حالت اغلب ناشی از شیب طبیعی آسفالت است. برای اطمینان، خودرو را در یک پارکینگ مسطح یا لاین میانی یک جاده کاملاً صاف و خلوت در حالی که فرمان را با دو دست در حالت آماده باش نگه داشته اید امتحان کنید؛ اگر در سطح صاف هم خودرو به یک طرف فرار می کند، نقص فنی وجود دارد.
-
خودرو دقیقاً در چه حالتی به یک سمت کشیده می شود؟
-
در حرکت آزاد و دائمی (بدون فشردن ترمز یا گاز شدید): مشکل در بیشتر موارد از لاستیک ها (اختلاف فشار باد یا سایش مخروطی تایر) و یا جلوبندی و زوایای چرخ ها (میزان نبودن فرمان) است.
-
فقط در لحظه فشردن پدال ترمز: اگر خودرو در حرکت عادی صاف می رود اما به محض ترمز گرفتن به چپ یا راست شیرجه می زند، مقصر به احتمال زیاد در سیستم ترمز (گیر کردن کالیپر یک چرخ یا چرب شدن لنت یک سمت) است.
-
فقط در لحظه شتاب گیری شدید و تخته گاز: اگر خودرو فقط وقتی پدال گاز را تا انتها فشار می دهید به یک سمت می کشد و با برداشتن پا از روی گاز صاف می شود، این حالت یا ناشی از پدیده کشش گشتاور در پلوس ها است و یا بوش طبق پاره شده است.
-
تشخیص علت کشیده شدن خودرو به یک سمت
نشانه‌های همراه با انحراف خودرو (مانند داغ شدن چرخ، صدای جلوبندی یا کج ایستادن غربیلک فرمان)، قطعه معیوب را مشخص می‌کنند. وضعیت خودروی خود را با جدول زیر تطبیق دهید تا علت محتمل و درجه فوریت را بشناسید:
| نشانه و زمان کشیده شدن خودرو | علت محتمل | خطر ادامه رانندگی | اقدام / درجه فوریت |
| کشیده شدن مداوم به یک سمت + داغ بودن شدید رینگ همان چرخ و بوی لنت | گیر کردن (گیرپاژ) پیستون یا پین کالیپر ترمز و درگیر ماندن لنت در همان سمت | جوشیدن روغن ترمز، افت توان ترمزگیری و آسیب به دیسک و بلبرینگ |
قرمز: رانندگی را ادامه ندهید؛ برای حمل خودرو یا سرویس کالیپر در محل کمک بگیرید. |
| انحراف شدید و ناگهانی خودرو فقط در لحظه فشردن پدال ترمز | چرب شدن دیسک و لنت یک چرخ، هوا داشتن لوله ترمز یا قفل بودن پیستون یک سمت | انحراف خطرناک خودرو به لاین کناری در ترمزهای اضطراری بزرگراه |
قرمز: رانندگی را ادامه ندهید؛ برای بررسی سیستم ترمز در محل یا حمل خودرو کمک بگیرید. |
| کشیده شدن خودرو + صدای تق‌تق یا کوبش در دست اندازها و هنگام تغییر سرعت | لقی شدید سیبک فرمان یا سیبک طبق، پاره شدن بوش طبق یا ترک خوردن شاسی | خطر در رفتن (بریدن) سیبک در چاله ها و از دست رفتن کنترل مسیر چرخ |
قرمز: رانندگی را ادامه ندهید؛ برای حمل خودرو به تعمیرگاه کمک بگیرید. |
| کشش ملایم در حرکت آزاد + کج ایستادن غربیلک فرمان یا سایش لبه لاستیک | تنظیم نبودن زوایای چرخ (کستر و کمبر) یا سایش مخروطی یکی از تایرها | لاستیک سایی سریع و خستگی مفرط دست و شانه راننده در سفر |
زرد: در چند روز آینده بررسی شود (تنظیم باد، جا به جایی تایرها و میزان فرمان با دستگاه). |
| کشیده شدن ملایم در خودروهای دارای فرمان برقی پس از تعمیر جلوبندی یا تعویض باتری | کالیبره نبودن سنسور زاویه فرمان در سیستم فرمان برقی (EPS) |
اعمال نیروی اشتباه توسط موتور برقی فرمان به یک سمت |
زرد: در چند روز آینده بررسی شود (کالیبراسیون نقطه صفر فرمان با دستگاه دیاگ). |
یک قاعده کلی: در مشکلات مربوط به حرکت عادی، اولین و کم هزینه ترین متهم همیشه فشار باد لاستیک ها است. کم بودن باد یکی از تایرهای جلو حتی به اندازه ۵ تا ۷ درجه (
PSI) نسبت به تایر مقابل، ارتفاع و شعاع غلتش آن چرخ را کم کرده و اصطکاک آن را با آسفالت بالا می برد؛ در نتیجه، خودرو مانند آهن ربا به سمت چرخی که باد کمتری دارد کشیده می شود.
۲ بررسی خانگی برای تفکیک ایراد لاستیک از ایراد ترمز و جلوبندی
پیش از آنکه هزینه باز کردن جلوبندی را بپردازید، با این دو روش می توانید مشخص کنید آیا مقصر، لاستیک ها و ترمز هستند یا سیستم تعلیق:
سنجش دمای رینگ ها برای تشخیص ترمز درگیر
اگر کالیپر ترمز یکی از چرخ ها پس از رها کردن پدال به طور کامل آزاد نشود، آن چرخ مانند یک ترمز خفیف عمل کرده و خودرو را دائماً به سمت خود می کشد:
-
هدف: تشخیص درگیر ماندن لنت ترمز یا خرابی بلبرینگ در یکی از چرخ ها.
-
شرایط ایمنی قبل از شروع: پس از یک مسیر کوتاه رانندگی، خودرو را در مکانی امن پارک کنید، موتور را خاموش نمایید و ترمز دستی را بکشید. هرگز با کف دست یا انگشتان خود به فلز رینگ یا دیسک ترمز دست نزنید؛ زیرا در صورت قفل بودن کالیپر، دمای فلز بسیار بالاست و باعث سوختگی شدید پوست می شود.
-
مراحل بررسی: پشت دست خود را در فاصله چند سانتی متری رینگ چرخ جلو سمت راست نگه دارید تا حرارت تابشی آن را حس کنید و سپس همین کار را برای چرخ جلو سمت چپ انجام دهید (همیشه دو چرخ روی یک محور را با هم مقایسه کنید، زیرا چرخ های جلو به طور طبیعی گرم‌تر از چرخ های عقب می شوند).
-
تفسیر نتیجه: اگر خودرو به سمت راست کشیده می شود و رینگ چرخ جلو سمت راست به طور محسوسی داغ تر از چرخ چپ است (که گاهی با بوی لنت داغ هم همراه است)، به احتمال زیاد پیستون یا پین کالیپر همان چرخ گیر کرده است.
بررسی در آپاراتی: جابه‌جایی چرخ های جلو برای کشف سایش مخروطی تایر
گاهی اوقات باد هر چهار چرخ کاملاً تنظیم است و جلوبندی هم روی دستگاه میزان فرمان هیچ خطایی نشان نمی دهد، اما خودرو باز هم به یک سمت می کشد! علت این معما، پدیده‌ای در ساختار لاستیک به نام مخروطی شدن تایر است؛ یعنی به دلیل سایش نامتقارن یا نقص در بافت سیمی داخل لاستیک، یک لبه تایر کمی سفت تر یا بلندتر از لبه دیگر شده و تایر مانند یک مخروط تمایل دارد به یک طرف بپیچد.
-
هدف: تفکیک قطعی ایراد لاستیک از ایراد جلوبندی.
-
شرایط ایمنی الزامی (کار سطح ۳ با جک): باز و بست کردن چرخ ها نیازمند رعایت کامل اصول ایمنی است. این کار بهتر است در آپاراتی انجام شود؛ اما اگر خودتان انجام می دهید، خودرو باید روی زمین کاملاً صاف و سفت باشد، ترمز دستی کشیده شود، پشت چرخ های عقب مانع قرار گیرد و پس از بالا بردن خودرو با جک، حتماً از پایه نگه دارنده (خرک) در زیر شاسی استفاده شود. همچنین هنگام بستن چرخ ها، مهره ها باید به ترتیب ضربدری و با آچار ترکمتر طبق گشتاور توصیه شده در دفترچه خودرو سفت شوند. (توجه: اگر لاستیک های شما از نوع جهت دار هستند که روی دیواره آن ها فلش جهت چرخش حک شده است، بدون جا به جا کردن لاستیک روی رینگ نمی توان چرخ چپ و راست را عوض کرد؛ در این حالت چرخ جلو و عقب همان سمت را با هم جابه‌جا کنید).
-
مراحل و تفسیر نتیجه: جای چرخ جلو سمت راست را با چرخ جلو سمت چپ عوض کنید و خودرو را در یک مسیر صاف امتحان نمایید:
-
اگر جهت کشیده شدن خودرو برعکس شد (مثلا قبلاً به راست می کشید و حالا پس از جا به جایی چرخ ها به سمت چپ می کشد): جلوبندی و ترمز شما کاملاً سالم هستند و مقصر سایش مخروطی یا ایراد ساختاری در یکی از تایرها است.
-
اگر خودرو همچنان به همان سمت قبلی کشیده می‌شود: تایرها بی گناه هستند و ایراد در زوایای جلوبندی یا سیستم ترمز است.
-
۴ علت کشیده شدن مداوم فرمان در حرکت عادی
اگر خودرو در تمام سرعت ها و بدون اینکه پا روی ترمز باشد به یک سمت متمایل می شود، یکی از چهار عامل زیر تعادل حرکتی را به هم زده است:
۱. اختلاف فشار باد، دوگانه بودن تایرها یا نصب برعکس تایر جهت دار
چرخ‌های محور جلو باید از هر نظر (سایز، طرح گل، تاریخ تولید، میزان عاج و فشار باد) مانند دو نیمه یک سیب، قرینه یکدیگر باشند:
-
اختلاف فشار باد: کم باد بودن یک تایر، سطح تماس و اصطکاک آن را با زمین افزایش می دهد و خودرو را به سمت تایر کم باد می کشاند.
-
نصب اشتباه تایرهای جهت دار: برخی تایرها دارای گل های جناغی و جهت دار هستند که روی دیواره آن ها یک فلش به همراه عبارت جهت چرخش درج شده است تا آب را به بیرون هدایت کنند. اگر یکی از این تایرها برعکس بسته شود، نیروی رانش نا متقارنی ایجاد کرده و فرمان را می کشاند.
۲. به هم خوردن زوایای چرخ ها
در تنظیم فرمان (میزان فرمان)، سه زاویه اصلی وجود دارد که تنظیم نبودن دو مورد از آن ها مستقیماً باعث کشیده شدن خودرو به یک سمت می شود:
-
نابرابری زاویه کستر : زاویه کستر، شیب محور کمک فنر نسبت به خط عمود از نمای کنار خودرو است که وظیفه صاف نگه داشتن فرمان در خط مستقیم را بر عهده دارد. زاویه کستر دو چرخ جلو باید دقیقاً با هم برابر باشد؛ اگر در اثر افتادن چرخ در یک چاله عمیق یا برخورد با جدول، طبق یا کمک فنر یک سمت کمی به عقب برود، زاویه کستر آن چرخ کم می شود.
قانون مکانیکی: خودرو همیشه به سمت چرخی کشیده می شود که زاویه کستر کمتری (عقب رفته تری) دارد. -
نابرابری زاویه کمبر : زاویه کمبر، انحراف بالای چرخ به سمت داخل یا خارج از نمای رو به رو است. اگر یک چرخ بیش از چرخ دیگر کج شده باشد، خودرو به سمت چرخی که کمبر مثبت تری (متمایل به بیرون) دارد کشیده می شود.
-
زاویه دهانه چرخ : به هم خوردن زاویه دهانه چرخ ها معمولاً باعث کج ایستادن غربیلک فرمان، لاستیک سایی و بی قراری خودرو می شود. اگر علاوه بر کشش، احساس می کنید ماشین در جاده تلو تلو می خورد، پیشنهاد می کنیم مقاله علت گیجی و عدم پایداری فرمان در سرعت های بالا را بخوانید.
۳. لقی در سیبک ها و پاره شدن بوش های طبق
بازوی طبق و سیبک‌ها وظیفه دارند چرخ را در زاویه ثابتی نسبت به شاسی نگه دارند. در محل اتصال طبق به شاسی، بوش های لاستیکی یا فلزی قرار دارند.
اگر لاستیک بوش طبق در یک سمت پاره شود یا سیبک لقی پیدا کند، در حین حرکت و فشار اصطکاک جاده، آن چرخ به اندازه چند میلی متر به سمت عقب متمایل می شود؛ این عقب نشینیِ چرخ، زاویه فرمان را در حال حرکت تغییر داده و خودرو را به یک سمت منحرف می کند.
۴. فرسودگی و سفت شدن بلبرینگ یک چرخ
اگر بلبرینگ (یاتاقان ساچمه ای داخل توپی) در یکی از چرخ ها خشک شود، زنگ بزند یا ساچمه های آن آسیب ببینند، چرخش آزادانه آن چرخ با مقاومت و اصطکاک روبه‌رو می‌شود. این مقاومت اضافی مانند یک نیروی ترمز ملایم عمل کرده و خودرو را به سمت چرخی که بلبرینگ معیوب دارد می کشاند (که معمولاً با صدای غرش یا هوم ممتد که با سرعت تغییر می کند همراه است).
۲ علت کشیده شدن شدید خودرو فقط هنگام ترمز گرفتن
اگر در حرکت عادی فرمان کاملاً صاف است، اما به محض اینکه پای خود را روی پدال ترمز می گذارید، غربیلک فرمان در دستتان می چرخد و خودرو به یک سمت کشیده می‌شود، مشکل از نابرابری نیروی ترمز در چرخ چپ و راست است:
۱. گیر کردن پیستون یا پین کالیپر ترمز
وقتی پدال ترمز را فشار می‌دهید، روغن ترمز باید با فشار مساوی به کالیپر چرخ چپ و راست برسد. این تقارن در دو حالت به هم می‌خورد:
-
قفل کردن یک کالیپر در حالت درگیر: اگر پیستون یا پین‌های راهنمای کالیپر در یک چرخ زنگ زده و گیر کرده باشند، یا لایه داخلی شلنگ لاستیکی ترمز متورم شده باشد و اجازه برگشت روغن را ندهد، آن چرخ با فشار بیشتری ترمز می گیرد و خودرو به سمت همان چرخ درگیر کشیده می شود.
-
کار نکردن پیستون یک سمت: برعکس، اگر پیستون یک چرخ در جای خود خشک شده باشد و جلو نیاید (یا لوله ترمز آن سمت هوا گرفته باشد)، آن چرخ اصلاً ترمز نمی گیرد؛ در نتیجه تمام نیروی ترمز روی چرخ سالم طرف مقابل می افتد و خودرو به سمت چرخ سالم کشیده می شود!
۲. چرب شدن دیسک و لنت در یک سمت یا سایش نامتقارن لنت ها
اگر کاسه نمد پلوس، کاسه نمد توپی چرخ یا شلنگ ترمز در یک چرخ نشتی پیدا کند و چند قطره روغن یا گریس روی دیسک و لنت همان چرخ بپاشد، اصطکاک لنت چرب شده به شدت سقوط می کند. در این حالت، وقتی ترمز می گیرید، چرخِ چرب شده روی دیسک سر می خورد و ترمز نمی گیرد؛ در نتیجه چرخ تمیز و سالم طرف مقابل که قدرت ترمز کامل دارد، خودرو را به شدت به سمت خودش می کشاند. (نکته: ناهمواری ضخامت دیسک که در بازار به آن تاب دیسک می گویند، بیشتر باعث لرزش غربیلک فرمان و تپش پدال ترمز می شود تا کشیده شدن یک طرفه؛ مگر آنکه ناهمواری دیسک ناشی از درگیر ماندن کالیپر همان سمت باشد).
علت کشیده شدن فرمان فقط هنگام شتاب گیری
برخی رانندگان می گویند: ماشین در حالت عادی و در ترمزگیری صاف است، اما وقتی در شروع حرکت یا هنگام سبقت گرفتن، پدال گاز را ناگهان تا انتها فشار می دهم، فرمان به یک سمت (معمولاً راست) کشیده می شود! این حالت دو علت کاملاً متفاوت دارد:
-
پدیده طبیعی کشش گشتاور در خودروهای دیفرانسیل جلو: در بیشتر خودروهای دیفرانسیل جلو، گیربکس در یک سمت موتور قرار دارد؛ به همین دلیل، میله پلوس که نیرو را به چرخ سمت راست می برد، بلندتر از پلوس سمت چپ است. وقتی ناگهان تخته گاز می کنید، به دلیل تفاوت طول و زاویه دو پلوس، گشتاور موتور در لحظه اول به طور کاملاً مساوی به دو چرخ نمی رسد و فرمان کمی به یک سمت کشیده می شود. اگر این کشش فقط در شتاب گیری‌های بسیار تند رخ می دهد و صدایی ندارد، یک ویژگی طراحی است و خرابی محسوب نمی شود.
-
خرابی بوش جناغی طبق یا دسته موتور (نقص فنی): اگر با هر بار گاز دادن معمولی، خودرو به یک سمت فرار می کند و با برداشتن پا از روی گاز به سمت مخالف بر می‌گردد (که اغلب با یک صدای تقه از زیر پا همراه است)، بوش های طبق یا دسته موتور پاره شده اند و با وارد شدن نیروی موتور، زاویه چرخ جلو تغییر می‌کند.
خطرات جدی نادیده گرفتن انحراف فرمان در جاده
عادت کردن به کج نگه داشتن فرمان و ادامه دادن به رانندگی با خودرویی که به یک سمت می کشد، دو ریسک ایمنی بزرگ به همراه دارد:
خطر در رفتن سیبک فرمان یا طبق و انحراف در ترمز اضطراری
-
خطر بریدن سیبک در سرعت بالا: اگر علت کشیده شدن خودرو، لقی شدید در سیبک فرمان یا سیبک طبق باشد (که با صدای تق تق در دست اندازها و دور زدن همراه است)، کاسه فلزی سیبک ساییده شده است. ادامه دادن به رانندگی در این وضعیت می تواند باعث شود در یک چاله یا دست انداز، گوی سیبک از کاسه بیرون بپرد؛ اتفاقی که ارتباط چرخ با فرمان را قطع کرده و کنترل خودرو را در سرعت بالا از بین می برد.
-
انحراف ناگهانی در ترمزهای اضطراری و خستگی راننده: وقتی برای صاف رفتن خودرو مجبورید ساعت ها به غربیلک فرمان نیروی مخالف وارد کنید، عضلات دست، شانه و تمرکز شما خسته می شود. خطرناک تر اینکه اگر انحراف ناشی از سیستم ترمز یا بوش‌های پاره باشد، در لحظه ای که در بزرگراه مجبور به گرفتن یک ترمز ناگهانی می شوید، خودرو به جای توقف در خط مستقیم، به یک باره به سمت گاردریل یا خودروی لاین کناری کمانه می کند.
مشکلات رایج کشیده شدن فرمان در خودروهای ایرانی
در خودروهای پرتیراژ بازار ایران، سه عامل بومی وجود دارد که در مراجعات تعمیرگاهی بیشترین سهم را در کشیده شدن خودرو به یک سمت دارند:
کالیبره نبودن سنسور زاویه فرمان در خودروهای فرمان برقی (دنا پلاس، تارا و ۲۰۷)
در خودروهای مجهز به سیستم فرمان برقی (EPS) مانند تارا، دنا پلاس، پژو ۲۰۷ برقی و شاهین، یک سنسور الکترونیکی به نام سنسور زاویه فرمان وجود دارد که به کامپیوتر فرمان گزارش می دهد غربیلک در چه زاویه ای قرار دارد تا موتور برقی به همان سمت کمک کند.
اگر در این خودروها جلوبندی تعمیر شود، میزان فرمان انجام گیرد و یا بست باتری باز شود، اما در پایان کار، مکانیک با دستگاه دیاگ نقطه صفر سنسور زاویه فرمان را کالیبره نکند، اتفاق عجیبی رخ می دهد: وقتی چرخ ها صاف هستند، سنسور به اشتباه فکر می کند فرمان ۵ درجه چرخیده است؛ در نتیجه موتور برقی فرمان خود به خود فعال شده و غربیلک فرمان را به یک سمت می کشد! این مشکل هیچ ایراد مکانیکی ندارد و تنها با چند دقیقه کالیبراسیون با دیاگ حل می شود.
پاره شدن بوش های طبق در خانواده پژو ۴۰۵، پارس، سمند و ۲۰۶
در خانواده پژو ۴۰۵، پارس و سمند (که دارای طبق چدنی با بوش های لاستیکی لبه دار و بوش جناغی هستند) و همچنین در پژو ۲۰۶ و ۲۰۷ (که دارای طبق موج دار هستند)، پاره شدن یا لهیده شدن بوش های لاستیکی طبق یکی از شایع ترین دلایل کشیده شدن خودرو به یک سمت است. وقتی بوش یک سمت پاره می شود، بازوی طبق در زیر وزن خودرو کج می ایستد و هم زاویه کمبر و هم زاویه کستر آن چرخ را به هم می ریزد.
۳. ترک خوردن شاسی و کج شدن رام در خانواده پراید، تیبا و ساینا
در خودروهای خانواده پراید، تیبا، ساینا و کوییک، ورق سرشاسی جلو و قوطی زیر رادیاتور در برابر ضربات چاله ها و دست اندازها آسیب پذیر است. اگر سر شاسی در محل بسته شدن طبق یا رام زیر موتور ترک برداشته باشد، و یا خودرو در گذشته تصادف داشته و شاسی به صورت اصولی کشیده نشده باشد، فاصله محوری چرخ چپ و راست با هم فرق می کند؛ در این حالت، حتی پس از میزان فرمان نیز خودرو همچنان به یک سمت کشیده می شود تا زمانی که ترک شاسی و سلامت رام زیر موتور اصلاح گردد.