راهنما عیب یابی گیجی و خلاصی و عدم پایداری فرمان در سرعت های بالا

رانندگی در سرعت‌های بالای بزرگراه نیازمند تمرکز و اطمینان از فرمان‌پذیری دقیق خودرو است. در این شرایط، هیچ تجربه‌ای استرس‌زاتر از این نیست که احساس کنید خودرو روی آسفالت «شناور» است، خط مستقیم را نگه نمی‌دارد و اصطلاحاً زیر دست شما «گیج می‌زند» یا شانه خالی می‌کند. در این وضعیت، راننده مجبور است حتی در یک جاده‌ی کاملاً صاف، مدام با غربیلک فرمان بازی کند و اصلاحات ریز به چپ و راست بدهد تا خودرو از بین خطوط خارج نشود.

برخلاف تصور رایج، گیج زدن خودرو در سرعت بالا معمولاً ناشی از بالانس نبودن چرخ‌ها نیست؛ بلکه پیام مستقیمی از وجود لقی در مفاصل جلوبندی، به هم خوردن زوایای هندسی چرخ‌ها و یا ضعف در سیستم تعلیق و فرمان برقی است. در این راهنمای جامع از امداد جت، ابتدا تفاوت گیج زدن را با لرزش فرمان مشخص می‌کنیم و سپس دلایل اصلی سرگردانی خودرو در بزرگراه و روش‌های تشخیص ایمن آن را بررسی می‌کنیم.

فرمان خودروی شما «گیج می‌زند»، «می‌لرزد» یا «می‌کشد»؟

 

 

بسیاری از رانندگان هنگام مراجعه به تعمیرگاه، این سه مشکل متفاوت را با یکدیگر اشتباه می‌گیرند؛ در حالی که قطعه‌ی مقصر در هر کدام کاملاً متفاوت است. پیش از هر اقدامی، رفتار خودروی خود را با این سه حالت مقایسه کنید:

•  گیج زدن و عدم پایداری :
  غربیلک فرمان زیر دست شما تپش و لرزش ندارد، اما خودرو در سرعت‌های بالا (معمولاً بالای ۸۰ یا ۹۰ کیلومتر بر ساعت) ثبات خطی ندارد. با کوچک‌ترین موج آسفالت یا وزش باد، دماغه‌ی خودرو به چپ یا راست فرار می‌کند و غربیلک فرمان دارای یک «فضای خالی و بی‌حس (خلاصی)» در مرکز است. (متهم اصلی: لقی سیبک‌ها، بوش‌های طبق، جعبه فرمان، کمک‌فنرها یا تنظیم نبودن زوایای چرخ).

• ۲. لرزش ریتمیک غربیلک فرمان:
  خودرو مسیر مستقیم را حفظ می‌کند، اما غربیلک فرمان در بازه‌ی سرعتی مشخصی با ریتم تند زیر دستان شما می‌لرزد (یا فقط در لحظه‌ی فشردن پدال ترمز شروع به لرزیدن می‌کند). (متهم اصلی: بالانس نبودن چرخ‌ها، تاب داشتن رینگ یا ناهمواری دیسک ترمز).

• ۳. کشیده شدن یکنواخت به یک سمت مشخص:
  خودرو سرگردان نیست، بلکه اگر فرمان را رها کنید، همیشه به یک جهت ثابت (مثلاً فقط به سمت راست) متمایل می‌شود. (اگر این حالت به‌ویژه هنگام ترمزگیری رخ می‌دهد، ممکن است کالیپر یک چرخ گیر کرده باشد؛ پیشنهاد می‌کنیم مقاله‌ی چرا ماشین در مسیر مستقیم به یک سمت کشیده می‌شود؟ را بخوانید تا تفاوت نقص ترمز و ایراد جلوبندی را بهتر درک کنید).

نشانه های گیج زدن خودرو و اقدامات فوری

نحوه‌ی ناپایداری خودرو در بزرگراه نشان می‌دهد که کدام بخش از جلوبندی یا سیستم تعلیق دچار مشکل شده است. علائم خودروی خود را با جدول زیر تطبیق دهید تا علت محتمل و درجه‌ی فوریت را بشناسید:

یک قاعده‌ی کلی: برای تشخیص اینکه منشأ گیجی و ناپایداری در جلوی خودرو است یا عقب آن، به محل شروع انحراف دقت کنید؛ اگر حس می‌کنید غربیلک فرمان در دستتان خلاصی دارد و دماغه‌ی ماشین مسیر را گم می‌کند، مشکل از مفاصل فرمان و جلوبندی است؛ اما اگر فرمان دقیق است ولی پس از رد شدن از دست‌انداز یا در پیچ‌ها حس می‌کنید قسمت انتهایی اتاق (صندلی عقب) به چپ و راست تاب می‌خورد، مقصر در بوش‌های اکسل و کمک‌فنرهای عقب نهفته است.

۶ علت اصلی گیج زدن و فرار کردن فرمان در سرعت بالا

برای اینکه یک خودرو در سرعت ۱۱۰ کیلومتر بر ساعت مانند قطار روی ریل حرکت کند، تمام مفاصل بین غربیلک فرمان و چرخ‌ها باید بدون لقی باشند و چرخ‌ها با زاویه‌ی هندسی دقیقی روی زمین قرار بگیرند. شش عامل زیر این تعادل را بر هم می‌زنند:

۱. لقی در سیبک فرمان، قرقری و چهارشاخ فرمان

 

در یک سیستم فرمان سالم (از نوع دنده‌شانه‌ای که در بیشتر خودروهای سواری امروزی به کار می‌رود)، به محض اینکه غربیلک فرمان را به اندازه‌ی بسیار جزئی می‌چرخانید، چرخ‌ها باید بلافاصله واکنش نشان دهند.

نیروی چرخش دست شما از طریق «چهارشاخ ستون فرمان» وارد جعبه فرمان می‌شود و سپس توسط دو مفصل کروی به نام «مفصل داخلی (قرقری فرمان)» و «سیبک فرمان» به چرخ‌ها می‌رسد. اگر کاسه‌ی داخلی سیبک فرمان یا قرقری در اثر کارکرد و پاره شدن گردگیر ساییده و گشاد شود، یک «فضای خالی (لقی)» در مفصل به وجود می‌آید.

• نتیجه‌ی این لقی در بزرگراه چیست؟ در سرعت بالا، چرخِ خودرو به اندازه‌ی همان چند میلی‌متر لقیِ داخل سیبک، به طور آزادانه با پستی و بلندی‌های جاده به چپ و راست بازی می‌کند بدون اینکه غربیلک فرمان در دست شما تکان بخورد! و وقتی شما می‌خواهید مسیر را اصلاح کنید، ابتدا باید چند سانتی‌متر خلاصیِ فرمان را رد کنید تا چرخ فرمان بگیرد که همین امر باعث گیج زدن مداوم خودرو می‌شود.

۲. به هم خوردن زوایای هندسی چرخ‌ها

حتی اگر تمام قطعات جلوبندی نو باشند، تنظیم نبودن دو زاویه‌ی اصلی در «میزان فرمان» باعث سرگردانی شدید خودرو در سرعت بالا می‌شود:

• زاویه‌ی دهانه‌ی چرخ‌ها و خطر باز بودن دهانه‌ی چرخ: اگر از بالا به دو چرخ جلوی خودرو نگاه کنیم، لبه‌ی جلویی چرخ‌ها باید طبق استاندارد سازنده، کاملاً موازی یا به اندازه‌ی بسیار جزئی به سمت داخل متمایل باشد تا چرخ‌ها در سرعت بالا یکدیگر را خنثی کرده و خط مستقیم را حفظ کنند. اگر بر اثر ضربه یا تعویض قطعات، دهانه‌ی جلوی دو چرخ به سمت بیرون باز شود (Toe-out)، هر چرخ تمایل دارد به سمت بیرونِ جاده فرار کند و خودرو با کوچک‌ترین موج آسفالت به یک طرف کشیده می‌شود.

• زاویه‌ی کستر و راز برگشت فرمان به مرکز: زاویه‌ی کستر یعنی شیب محور کمک‌فنر و چرخش چرخ نسبت به خط عمود (درست مانند شیب دوشاخه‌ی جلوی دوچرخه که باعث می‌شود بتوانید در حرکت دستتان را از روی فرمان دوچرخه بردارید و چرخ صاف بماند!). این زاویه ضامن ثبات خطی خودرو در اتوبان و برگشت خودکار غربیلک فرمان به حالت صاف پس از دور زدن است. اگر در اثر افتادن در چاله‌ی عمیق، تصادف یا کج شدن طبق و شاسی، زاویه‌ی کستر کم شود، فرمان در سرعت بالا کاملاً بی‌هدف و سرگردان می‌شود.

۳. پاره شدن بوش‌های طبق و بوش‌های اکسل عقب

«طبق» بازوی فلزی مثلثی یا میله‌ای شکلی است که چرخ را از پایین به شاسی خودرو وصل می‌کند. در محل اتصال طبق به شاسی، قطعات استوانه‌ای از جنس لاستیک فشرده و فلز به نام «بوش طبق» قرار دارند تا ضربات جاده را جذب کنند.

اگر لاستیک داخل بوش‌های طبق پاره یا لهیده شود، بازوی طبق در جای خود ثابت نمی‌ماند؛ در نتیجه، در سرعت بالا هر بار که پا را روی گاز می‌گذارید یا از روی گاز برمی‌دارید، کل چرخ چند میلی‌متر به جلو و عقب حرکت می‌کند و زاویه‌ی فرمان در حال حرکت مدام تغییر می‌نماید!

• تفاوت با بوش اکسل عقب: در محور عقب خودرو نیز بوش‌های لاستیکی بزرگی وجود دارند که اکسل عقب را به اتاق وصل می‌کنند. پاره شدن بوش‌های اکسل عقب باعث می‌شود در پیچ‌های بزرگراه یا هنگام عبور از روی درزهای پل، محور عقب به صورت عرضی بازی کند و راننده حس کند عقب ماشین در حال سر خوردن و در رفتن است.

۴. پدیده‌ی دنبال کردن شیارهای آسفالت

گاهی جلوبندی کاملاً سالم است، اما خودرو روی آسفالت بزرگراه به چپ و راست کشیده می‌شود. این اتفاق اغلب به وضعیت تایرها مربوط است:

• نصب رینگ و لاستیک پهن‌تر از استاندارد کارخانه: در مهندسی خودرو، پدیده‌ای به نام «دنبال کردن شیارهای جاده (ترملینینگ)» وجود دارد؛ یعنی تمایل چرخ‌ها به افتادن در ردِ چرخ کامیون‌ها، شیارهای طولی آسفالت و خط‌کشی‌های برجسته‌ی جاده. زمانی که روی خودرو رینگ و لاستیک‌های اسپرت و بسیار پهن‌تر از سایز فابریک نصب می‌کنید، حساسیت چرخ به ناهمواری‌های طولی آسفالت چند برابر می‌شود و فرمان در سرعت بالا مدام به سمت شیبِ شیارهای جاده کشیده می‌شود.

• تنظیم نبودن باد و سایش نامتقارن تایرها: کم‌باد بودن یکی از تایرها، پر باد بودن بیش از حد (که سطح تماس لاستیک با زمین را به مرکز تایر محدود کرده و چسبندگی را کم می‌کند)، یا دوگانه بودن گل و تاریخ تولید لاستیک‌های روی یک محور، پایداری خودرو را در سرعت بالا بر هم می‌زند.

۵. ضعیف شدن کمک‌فنرها و خرابی توپی سرکمک

همان‌طور که در مباحث سیستم تعلیق اشاره می‌شود، وظیفه‌ی کمک‌فنر چسباندن دائمی لاستیک به سطح آسفالت است. اگر روغن یا گاز داخل کمک‌فنرها خالی شده باشد، هنگام حرکت در سرعت‌های بالای ۹۰ کیلومتر بر ساعت و عبور از موج‌های جاده، اتاق خودرو چندین بار بالا و پایین می‌رود و در لحظه‌ی باز شدن فنر، فشار از روی چرخ‌های جلو برداشته می‌شود. سبک شدن چرخ‌های جلو در سرعت بالا باعث می‌شود فرمان به شدت سبک و بی‌ثبات حس شود. همچنین گیر کردن بلبرینگ «توپی سرکمک» مانع برگشت روان فرمان به نقطه‌ی وسط شده و راننده را مجبور به اصلاح دستی فرمان می‌کند.

۶. خرابی بلبرینگ چرخ (گیجی همراه با صدای هوم و غرش)

بلبرینگ چرخ در مرکز توپی قرار دارد و کل وزن چرخ روی ساچمه‌های آن می‌چرخد. خرابی بلبرینگ در مراحل اولیه با یک صدای ممتد «هوم» یا «غرش» (شبیه صدای هواپیما که با افزایش سرعت بلندتر می‌شود) خود را نشان می‌دهد؛ اما اگر نادیده گرفته شود، ساچمه‌های آن ساییده شده و چرخ دچار لقی محوری می‌گردد که باعث بازی کردن چرخ و گیجی فرمان در سرعت بالا می‌شود. به یاد داشته باشید که صداهای فرمان همیشه به بلبرینگ ختم نمی‌شوند؛ اگر صدای تق‌تق یا ناله (شبیه به صدای پمپ) می‌شنوید، حتماً مطلب چرا فرمان خودرو صدا می‌دهد؟ را مطالعه کنید تا منشأ دقیق صدا را پیدا کنید.

۲ بررسی خانگی برای تشخیص لقی فرمان و سیبک های جلوبندی

برای اینکه مشخص کنید آیا گیج زدن خودروی شما ناشی از خلاصی سیستم فرمان و لقی سیبک‌هاست یا خیر، می‌توانید با رعایت دقیق اصول ایمنی این دو بررسی را انجام دهید:

بررسی خلاصی غربیلک فرمان در حالت توقف

• هدف: تشخیص وجود فضای خالی (نقطه‌ی کور) در جعبه فرمان، چهارشاخ فرمان یا مفصل‌ها پیش از حرکت چرخ‌ها.

• مراحل بررسی (سطح ۱ و ۲ ایمنی): خودرو را روی زمین صاف پارک کنید و چرخ‌ها را در حالت مستقیم قرار دهید (در خودروهای دارای فرمان هیدرولیک یا برقی، موتور را در فضای باز روشن بگذارید). در کنار دربِ بازِ راننده بایستید تا هم‌زمان بتوانید هم غربیلک فرمان و هم لبه‌ی لاستیک چرخ جلو را ببینید. حالا با دو انگشت، غربیلک فرمان را بسیار آرام به چپ و راست تکان دهید.

• تفسیر نتیجه: در یک سیستم فرمان دنده‌شانه‌ای سالم، با حرکت بسیار جزئی غربیلک (در حد مشخصات مجاز سازنده که معمولاً بیش از یکی دو سانتی‌متر در محیط غربیلک نیست)، چرخِ روی زمین باید بلافاصله شروع به تکان خوردن کند. اگر می‌بینید غربیلک فرمان به اندازه‌ی زیادی به چپ و راست می‌چرخد اما چرخ‌ها مطلقاً تکان نمی‌خورند، در چهارشاخ فرمان، جعبه فرمان یا سیبک‌ها لقی وجود دارد.

تست لقی چرخ در موقعیت ساعت ۹ و ۳ و ساعت ۱۲ و ۶

• هدف: تفکیک خرابی سیبک فرمان از خرابی سیبک طبق و بلبرینگ چرخ.

• شرایط ایمنی الزامی قبل از شروع (کار سطح ۳ با جک): تکان دادن چرخ خودرویی که فقط روی جک قرار دارد بسیار خطرناک است و می‌تواند باعث سقوط خودرو شود. این بررسی را تنها در صورتی انجام دهید که روی زمین کاملاً صاف و سفت هستید، چرخ‌های عقب را با مانع (سنگ یا چوب) قفل کرده‌اید و پس از بالا بردن چرخ با جک، حتماً پایه‌ی نگه‌دارنده‌ی ایمنی (خرک) را زیر شاسی قرار داده‌اید. هرگز هیچ عضوی از بدن خود را زیر خودرو نبرید. اگر خرک ایمنی در اختیار ندارید، این بررسی را در منزل انجام ندهید و آن را به مکانیک بسپارید.

• مراحل بررسی:

  1. پس از قرار دادن خودرو روی خرک و جدا شدن چرخ جلو از زمین، دو دست خود را در موقعیت «ساعت ۹ و ۳» (چپ و راستِ لاستیک) قرار دهید و چرخ را به صورت متناوب به داخل و خارج تکان دهید.

  2. سپس دستان خود را در موقعیت «ساعت ۱۲ و ۶» (بالا و پایینِ لاستیک) بگذارید و چرخ را تکان دهید.

• تفسیر نتیجه:

  • اگر چرخ در جهت ساعت ۹ و ۳ (چپ و راست) لقی دارد و صدای تق‌تق می‌دهد، به احتمال زیاد سیبک فرمان یا مفصل قرقری جعبه فرمان گشاد شده است.

  • اگر چرخ در جهت ساعت ۱۲ و ۶ (بالا و پایین) لقی دارد، مشکل معمولاً از سیبک طبق یا بلبرینگ چرخ است.

خطرات جدی رانندگی با سیبک لق و نقص در فرمان‌پذیری

برخی رانندگان به گیج زدن خودرو عادت می‌کنند و با کم کردن سرعت به مسیر خود ادامه می‌دهند؛ در حالی که اگر علت گیجی، لقی در سیبک‌ها باشد، خطر بزرگی در کمین است:

خطر در رفتن سیبک فرمان یا طبق در سرعت بالا

«سیبک» یک مفصل کروی فولادی (شبیه مفصل لگن انسان) است که یک گوی فلزی در داخل یک کاسه حرکت می‌کند و کل فشار چرخش یا وزن چرخ را نگه می‌دارد.

وقتی سیبک سالم است، گوی فلزی محکم در داخل کاسه قفل شده است؛ اما زمانی که کاسه‌ی سیبک ساییده می‌شود، گوی در داخل آن لق می‌زند (که نتیجه‌ی آن گیج زدن فرمان و صدای تق‌تق در دست‌اندازهاست). اگر با این لقی به رانندگی ادامه دهید، با افتادن چرخ در یک چاله یا دست‌انداز در بزرگراه، دهانه‌ی کاسه‌ی ساییده‌شده بازتر شده و گوی سیبک به یک‌باره از داخل کاسه بیرون می‌پرد (اصطلاحاً سیبک می‌بُرد)!

• پیامد واقعی در جاده: با در رفتن سیبک فرمان، ارتباط آن چرخ با غربیلک فرمان به طور کامل قطع می‌شود و چرخ به صورت خودسرانه به یک سمت می‌چرخد؛ و در صورت بریدن سیبک طبق، چرخ به زیر گلگیر کج شده و قفل می‌کند که در سرعت‌های بالا منجر به انحراف شدید و از دست رفتن کامل کنترل خودرو می‌شود. بنابراین لقی سیبک‌ها یک نقص ایمنی با فوریت قرمز است.

مشکلات رایج گیج زدن فرمان در خودروهای ایرانی

هر یک از پلتفرم‌های خودرویی رایج در بازار ایران، به دلیل نوع طراحی سیستم تعلیق یا فرمان، نقاط ضعف خاصی در پایداری سرعت‌های بالا دارند:

چرا پراید، تیبا، ساینا و کوییک در سرعت بالا به شدت گیج می‌زنند؟

در خودروهای خانواده‌ی پراید، تیبا، ساینا و کوییک، سیستم جلوبندی طراحی ساده‌تری دارد: طبقِ این خودروها یک بازوی تک‌محوره است و قطعه‌ای به نام «میل موج‌گیر (میل تعادل)» وظیفه دارد جلوی حرکت رو به عقبِ چرخ را بگیرد. همچنین کل این مجموعه به قطعه‌ای در زیر سپر جلو به نام «رام زیر موتور» بسته شده است.

شایع‌ترین دلایل فرار کردن و گیجی شدید فرمان در این خودروها عبارت‌اند از:

• پاره شدن لاستیک‌های چاکدار میل موج‌گیر و بوش‌های سر کج: به محض اینکه لاستیک‌های نگهدارنده‌ی میل موج‌گیر نرم یا پاره شوند، چرخ‌های جلو در سرعت بالا و در هنگام گاز دادن و ترمز گرفتن، چند سانتی‌متر به عقب و جلو بازی می‌کنند و خودرو به شدت گیج می‌زند. تعویض این لاستیک‌های ارزان‌قیمت، پایداری خودرو را به شکل محسوسی بازمی‌گرداند.

• شل شدن پیچ‌های رام زیر موتور یا ترک خوردن شاسی: شل شدن چهار پیچ اصلی رام زیر موتور یا وجود ترک در ورق شاسی و قوطی زیر رادیاتور در این خودروها، باعث می‌شود کل هندسه‌ی جلوبندی در پیچ‌ها و سرعت‌های بالا جابه‌جا شود.

سبک ماندن فرمان برقی در سرعت بالا (تارا، دنا پلاس و شاهین)

در خودروهای مجهز به فرمان برقی (مانند تارا، دنا پلاس، رانا پلاس، سورن پلاس و شاهین)، سیستم به گونه‌ای طراحی شده است که در زمان پارک کردن بسیار نرم باشد، اما با افزایش سرعت خودرو در بزرگراه، کامپیوتر فرمان برقی (ECU فرمان) جریان موتور کمکی را کم کند تا غربیلک فرمان به تدریج سفت و سنگین شود و راننده تسلط کاملی روی خط مستقیم داشته باشد.

اگر در این خودروها حس می‌کنید در سرعت ۱۰۰ یا ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت، فرمان همچنان مانند حالت توقف بسیار نرم و سبک است (به طوری که با کوچک‌ترین لرزش دست خودرو منحرف می‌شود)، معمولاً یکی از دو ایراد زیر رخ داده است:

1. اختلال در دریافت اطلاعات سرعت خودرو: اگر سنسور سرعت خودرو یا ارتباط شبکه‌ی کامپیوتری دچار خطا شود، یونیت فرمان برقی متوجه بالا رفتن سرعت نمی‌شود و فرمان را در حالت نرمِ شهری نگه می‌دارد.

2. کالیبره نبودن سنسور زاویه‌ی فرمان: پس از انجام میزان فرمان یا باز کردن بست باتری، اگر «سنسور زاویه‌ی فرمان» با دستگاه دیاگ کالیبره و نقطه‌ی صفر آن تعریف نشود، موتور برقی نمی‌داند نقطه‌ی مستقیمِ واقعی کجاست و مدام تمایل دارد فرمان را به یک سمت اصلاح کند.

چه زمانی باید توقف کنیم و از متخصص کمک بگیریم؟

گیج زدن و عدم پایداری خودرو در سرعت بالا، هرگز یک ویژگی طبیعی نیست؛ حتی در خودروهای کارکرده و قدیمی، در صورتی که بوش‌ها، سیبک‌ها و کمک‌فنرها سالم باشند و زوایای چرخ‌ها (به‌ویژه دهانه‌ی چرخ و کستر) به درستی تنظیم شوند، خودرو باید بدون نیاز به تقلای راننده در خط مستقیم حرکت کند. با تفکیک دقیق «گیج زدن» از «لرزش» و انجام بررسی خلاصی فرمان، می‌توانید پیش از رفتن به تعمیرگاه دید روشنی نسبت به مشکل خودروی خود داشته باشید.

اما به خاطر داشته باشید که اگر سرگردانی خودرو در جاده با «خلاصی شدید غربیلک فرمان»، «صدای تق‌تق و کوبش از زیر پا» و یا «کج شدن زاویه‌ی یکی از چرخ‌ها» همراه است، به دلیل خطر در رفتن سیبک‌ها، ادامه‌ی رانندگی در سرعت بالا بسیار خطرناک است. در این شرایط، رانندگی را ادامه ندهید و برای حمل خودرو به تعمیرگاه کمک بگیرید. همکاران امداد جت در شهرهای مختلف، از جمله امداد خودرو نیشابور، آماده‌ی انتقال ایمن خودروی شما برای جلوگیری از بروز حادثه هستند. همچنین شما می‌توانید در هر ساعت از شبانه‌روز از طریق سامانه‌ی امداد جت درخواست خود را ثبت کنید تا نزدیک‌ترین امدادگر یا مکانیک سیار همکار در منطقه‌ی شما (مجهز به ابزار بررسی جلوبندی و دستگاه دیاگ برای کالیبراسیون فرمان برقی) به موقعیتتان اعزام شود، اتصالات سیبک‌ها، بوش‌ها و رام زیر موتور را بررسی کند و در صورت نیاز به تعمیرات تخصصی جلوبندی و تنظیم فرمان با دستگاه، خودروی شما را به صورت ایمن به تعمیرگاه منتقل کند.