علت بوی سوختگی از چرخ خودرو هنگام ترمز گرفتن چیست؟

حس کردن بوی تند سوختگی از چرخ‌های خودرو، به‌ویژه هنگام ترمز گرفتن یا در میانه‌ یک سرازیری، یکی از تجربه‌های نگران کننده ای است که هر راننده ای باید آن را جدی بگیرد. سیستم ترمز خودرو وظیفه دارد انرژی حرکتی وسیله‌ نقلیه را از طریق «اصطکاک» میان لنت و دیسک به «گرما» تبدیل کند و این گرما را در هوای اطراف دفع نماید. زمانی که بوی سوختگی (شبیه به بوی سوختن فرش، پلاستیک سفت یا گوگرد) به مشام می‌رسد، یعنی تولید گرما در یکی از چرخ‌ها یا همه‌ی آن‌ها از مرز تحمل لنت فراتر رفته و رزین‌های شیمیایی داخل لنت در حال سوختن هستند.

در این راهنمای جامع از امداد جت، ابتدا بررسی می‌کنیم که چطور در همان لحظه‌ی اول مطمئن شوید بوی سوختگی واقعاً از چرخ‌هاست (و نه از دیسک و صفحه‌ی کلاچ)، چه اقدامی برای توقف ایمن خودرو بدون از دست رفتن ترمز انجام دهید و چگونه از روی تعداد چرخ‌های داغ‌شده، قطعه‌ی مقصر را پیدا کنید.

بوی سوختگی از لنت ترمز است، صفحه‌ی کلاچ یا لنت نو؟

در جاده، چند قطعه‌ی مختلف می‌توانند بوی سوختگی مشابهی تولید کنند. پیش از هر اقدامی، با توجه به نوع بو و رفتار خودرو مشخص کنید کدام بخش داغ کرده است:

• ۱. بوی تند شبیه سوختن فرش، لنت یا مواد شیمیایی + تغییر حس پدال ترمز:

  این بو مستقیماً مربوط به داغ شدن بیش از حد لنت و دیسک ترمز است. معمولاً پس از ترمزگیری‌های پیاپی در سرازیری، ترافیک و یا به دلیل قفل کردن کالیپر و ترمز دستی رخ می‌دهد و با حرارت شدید از سمت رینگ چرخ همراه است.

• ۲. بوی شبیه کاغذ یا مقوای سوخته + بالا رفتن دور موتور بدون افزایش سرعت (در سربالایی):

  اگر در یک سربالایی تند یا ترافیک سنگین (در خودروهای دنده‌ای) این بو را حس کردید و هم‌زمان می‌بینید وقتی گاز می‌دهید، عقربه‌ی دور موتور بالا می‌رود اما سرعت ماشین زیاد نمی‌شود، ترمزهای شما سالم هستند و این بوی سوختن «دیسک و صفحه‌ی کلاچ» به دلیل نیم‌کلاچ گرفتن زیاد است!

• ۳. بوی روغن سوخته یا لاستیک آب‌شده از زیر کاپوت:

  اگر چرخ‌ها خنک هستند اما بوی سوختگی از جلوی کاپوت می‌آید، معمولاً ناشی از چکیدن روغن موتور یا روغن هیدرولیک بر روی لوله‌ی داغ اگزوز و یا سایش تسمه دینام است.

• ۴. آیا به تازگی لنت ترمز نو نصب کرده‌اید؟

  اگر در ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر اول پس از تعویض لنت ترمز، بوی خفیفی از چرخ‌ها حس می‌کنید (بدون اینکه چرخ دود کند یا پدال ترمز مختل شود)، این بو ناشی از پخته شدن اولیه‌ی لایه‌ی رویی رزین لنت در فرآیند «آب‌بندی (جا افتادن لنت نو)» است و با کمی رانندگی آرام برطرف می‌شود.

در لحظه‌ استشمام بوی سوختگی از چرخ ها چه کار کنیم؟

اگر در حین رانندگی (به‌ویژه در جاده‌های کوهستانی و سرازیری‌ها) متوجه بوی تند سوختگی از چرخ‌ها شدید، به این معناست که ترمزها به مرز اشباع حرارتی رسیده‌اند. در این لحظه آرامش خود را حفظ کنید و این ۵ گام را به ترتیب انجام دهید:

1. پا را از روی پدال ترمز بردارید و از «دنده‌ی پایین‌تر (ترمز موتور)» استفاده کنید: وقتی لنت‌ها در حال سوختن هستند، گرفتن ترمزهای مکرر دما را بالاتر می‌برد. بلافاصله فلاشر (چهارراهنما) را روشن کنید، پا را از روی گاز و ترمز بردارید و وظیفه‌ی کم کردن سرعت را به موتور بسپارید:

   • در خودروهای دنده دستی: کلاچ را بگیرید و دنده را به صورت پله‌به‌پله به «دنده‌ی پایین‌تر» (مثلاً از ۴ به ۳ و سپس به ۲) ببرید و کلاچ را به آرامی رها کنید تا مقاومت موتور سرعت چرخ‌ها را کم کند.

   • در خودروهای اتوماتیک: دسته دنده را در حالت تعویض دستی (-) یا حالت دنده‌ی سنگین (2 یا L) قرار دهید تا گیربکس بدون نیاز به درگیری لنت‌ها، سرعت خودرو را مهار کند.

2. توقف در اولین نقطه‌ی امن خارج از مسیر: با کمک ترمز موتور و تنها با یک فشار ملایم پایانی در سرعت بسیار کم، خودرو را در اولین پارکینگ یا حاشیه‌ی امن و صاف متوقف کنید (در صورت داغ بودن شدید چرخ‌های عقب، در زمین صاف خودرو را در دنده یا حالت پارک P بگذارید و پشت چرخ‌ها مانع قرار دهید تا لنتِ داغِ عقب به کاسه‌چرخ نچسبد).

3. اجازه دهید چرخ‌ها با هوای محیط خنک شوند (ممنوعیت ریختن آب): حداقل ۳۰ تا ۴۵ دقیقه صبر کنید تا دیسک‌ها و کالیپرها با جریان هوای طبیعی خنک شوند. هرگز برای خنک کردن چرخ، روی رینگ یا دیسک داغ آب نریزید؛ زیرا پاشیدن آب سرد روی فلز داغ باعث شوک حرارتی، تاب برداشتن و خطر آسیب و ترک خوردن دیسک می‌شود.

4. بررسی خانگی دمای چرخ‌ها بدون تماس دست: در حالی که موتور خاموش است، برای پیدا کردن چرخ مقصر، هرگز به فلز رینگ یا دیسک دست نزنید. پشت دست خود را در فاصله‌ی چند سانتی‌متری رینگ نگه دارید و دمای چرخ چپ و راست را روی یک محور با هم مقایسه کنید (چرخ‌های جلو در حالت عادی گرم‌تر از چرخ‌های عقب هستند، بنابراین مقایسه باید بین دو چرخِ هم‌محور انجام شود).

5. تصمیم‌گیری برای ادامه‌ی مسیر: اگر بو شدید است، از چرخ دود بلند می‌شود، یکی از چرخ‌ها به شدت داغ‌تر از چرخِ مقابل خود است و یا پدال ترمز زیر پا تغییر حالت داده است، رانندگی را ادامه ندهید. رانندگی با ترمز معیوب ریسک بزرگی است و همکاران امداد جت در شهرهای مختلف آماده‌ی انتقال ایمن خودروی شما یا بررسی در محل هستند؛ به عنوان مثال، در صورت بروز این مشکل فنی در محدوده‌ی اصفهان، می‌توانید روی خدمات تخصصی امداد خودرو اصفهان برای جلوگیری از خطر و انتقال خودرو به تعمیرگاه حساب کنید.

تشخیص علت بوی سوختگی و اقدام فوری

تعداد چرخ‌هایی که داغ کرده‌اند و وضعیت پدال زیر پای شما، دقیقاً مشخص می‌کنند که مشکل از کجاست. مشاهدات خود را با جدول زیر تطبیق دهید:

یک قاعده‌ی کلی: هنگام بررسی وضعیت پدال پس از استشمام بوی سوختگی، به این تفاوت مهم دقت کنید: اگر پدال ترمز زیر پایتان مثل سنگ سفت شده اما ماشین خوب نگه نمی‌دارد، سطح لنت‌ها در اثر گرما شیشه‌ای شده است؛ اما اگر پدال زیر پایتان نرم و اسفنجی شده و پایین می‌رود، گرمای چرخ به روغن ترمز رسیده و روغن به جوش آمده است. در هر دو حالت، تا پیش از خنک شدن کامل و رفع عیب نباید به مسیر ادامه داد.

۶ علت اصلی بو سوختگی از چرخ‌ها هنگام ترمزگیری

بسته به اینکه کدام بخش از سیستم ترمز یا توپی چرخ دچار اصطکاک ناخواسته شده باشد، بوی سوختگی به یکی از شش دلیل زیر ایجاد می‌شود:

۱. گیر کردن (گیرپاژ) کالیپر ترمز یا شلنگ ترمز

«کالیپر ترمز» قطعه‌ای است که لنت‌ها را روی دیسک فشار می‌دهد. پس از اینکه پای خود را از روی پدال ترمز برمی‌دارید، پیستون کالیپر و دو میله‌ی راهنمای آن (پین‌های کالیپر) باید کمی به عقب برگردند تا لنت از دیسک جدا شود و چرخ آزادانه بچرخد. این عقب‌نشینی در سه حالت مختل می‌شود:

• زنگ زدن پیستون کالیپر: پاره شدن گردگیر لاستیکی پیستون باعث نفوذ آب و زنگ‌زدگی پیستون می‌شود.

• خطای تعمیرگاهی در گریس‌کاری پین‌های کالیپر: پین‌های راهنمای کالیپر فقط باید با «گریس پایه سیلیکونی مخصوص ترمز» روان‌کاری شوند. اگر هنگام تعویض لنت، روی این پین‌ها گریس معمولی یا نسوز پایه نفتی زده شود، بوش‌ها و گردگیرهای لاستیکیِ داخل کالیپر باد کرده و پین را در جای خود قفل می‌کنند!

• تورم داخلی شلنگ لاستیکی ترمز: گاهی شلنگ ترمز همان چرخ از داخل فرسوده و تنگ می‌شود؛ با فشار پا روغن به کالیپر می‌رود، اما شلنگِ متورم مثل یک شیر یک‌طرفه عمل کرده و نمی‌گذارد روغن برگردد! در تمام این حالات، لنتِ آن چرخ به طور دائم با دیسک درگیر می‌ماند و می‌سوزد. این مشکل معمولاً باعث می‌شود خودرو به یک سمت منحرف شود؛ بنابراین اگر علاوه بر بوی سوختگی، با مشکل کشیدن فرمان به یک سمت هنگام ترمز نیز مواجه هستید، کالیپر یا شلنگ آن سمت به احتمال زیاد نیاز به سرویس دارد.

۲. ترمزگیری ممتد در سرازیری های طولانی و رانندگی پرفشار

وقتی در یک جاده‌ی کوهستانی و سرازیری طولانی (مانند جاده‌ی چالوس یا گردنه‌ی حیران)، به جای استفاده از دنده‌ی سنگین، پای خود را به طور مداوم روی پدال ترمز نگه می‌دارید، فرصت خنک شدن را از دیسک ترمز می‌گیرید. در این شرایط، دمای دیسک و لنت به سرعت به دمای بسیار بالایی می‌رسد؛ چسب‌ها و رزین‌های فنولیک که ذرات لنت را به هم نگه داشته‌اند شروع به سوختن و تصعید شدن می‌کنند و بوی تندی در اطراف خودرو می‌پیچد.

۳. درگیر ماندن ترمز دستی یا کفشک‌های عقب

اگر بوی سوختگی و حرارت از هر دو چرخ عقب به مشام می‌رسد، مقصر در سیستم ترمز عقب است:

• فراموش کردن آزاد کردن اهرم ترمز دستی: حرکت کردن حتی برای چند دقیقه در حالی که اهرم ترمز دستی یکی دو دندانه بالا مانده است، لنت‌های عقب را می‌سوزاند.

• گیر کردن سیم ترمز دستی در زیر خودرو (حتی با چراغ خاموش!): توجه داشته باشید که چراغ ترمز دستی در پشت آمپر به کلیدِ زیر اهرم وصل است، نه به سیمِ زیر ماشین! بنابراین ممکن است شما اهرم ترمز دستی را تا انتها پایین داده باشید و چراغ پشت آمپر هم خاموش شده باشد، اما سیم ترمز دستی در داخل غلاف خود زنگ زده، گیر کرده یا در زمستان یخ زده باشد و لنت‌های عقب را رها نکرده باشد!

• ایراد در ترمز کاسه‌ای عقب (پراید، تیبا، پژو ۴۰۵ و سمند): در خودروهای دارای ترمز کاسه‌ای عقب، ضعیف شدن یا بریدن «فنرهای برگرداننده‌ی لنت»، گیر کردن پیستونِ «سیلندر چرخ عقب» و یا سفت کردن بیش از حد پیچ رگلاژ هنگام تعویض لنت، باعث درگیری دائمی لنت با کاسه‌چرخ و تولید بوی سوختگی می‌شود.

۴. کیفیت پایین لنت‌های ارزان قیمت در برابر بوی طبیعی لنت نو

• لنت‌های بی‌کیفیت و تقلبی بازار: لنت‌های ترمز استاندارد به گونه‌ای فرموله می‌شوند که در دماهای کاری بالا پایدار بمانند. اما در لنت‌های ارزان‌قیمت و غیراستاندارد بازار، از رزین‌های ارزان و مواد پرکننده‌ی ضعیف استفاده می‌شود که تحمل حرارتی پایینی دارند؛ این لنت‌ها حتی در یک ترافیک عادی شهری نیز سریع داغ کرده، بوی سوختگی تندی تولید می‌کنند و دوده‌ی سیاه زیادی روی رینگ به جا می‌گذارند.

• بوی طبیعی آب‌بندی لنت نو: همان‌طور که در ابتدای مقاله اشاره شد، در لنت‌های نو (حتی از بهترین برندها)، در یکی دو روز اول ممکن است پس از توقف بوی خفیفی استشمام شود که ناشی از پخت حرارتی رزین‌های سطحی در دوره‌ی آب‌بندی است و در صورتی که چرخ قفل نکرده باشد، طبیعی است.

۵. تنظیم نبودن میل فشار بوستر یا خرابی پمپ اصلی

اگر بدون اینکه در سرازیری باشید، هر چهار چرخ خودرو با هم داغ می‌کنند و بوی لنت می‌دهند، مقصر در مرکز فرماندهی ترمز است. در داخل «پمپ اصلی ترمز (سیلندر بالا)» یک سوراخ بسیار ریز برگشت وجود دارد که با رها کردن پدال، به روغن اجازه می‌دهد به داخل مخزن برگردد و فشار چهار چرخ آزاد شود. اگر پس از تعمیرات، «میل فشار بین بوستر و پمپ اصلی» بیش از حد بلند تنظیم شده باشد، یا لاستیک‌های داخل پمپ اصلی در اثر ریختن روغن نامناسب باد کرده باشند، پیستون پمپ اصلی کامل به عقب برنمی‌گردد؛ در نتیجه روغن در لوله‌های هر چهار چرخ تحت فشار می‌ماند و تمام لنت‌ها هم‌زمان روی دیسک کشیده می‌شوند.

۶. خرابی بلبرینگ چرخ یا نشت روغن و گریس روی دیسک داغ

• نشت روغن ترمز، روغن پلوس یا گریس روی دیسک: گاهی خودِ لنت نسوخته است، اما کاسه‌نمد پلوس، کاسه‌نمد توپی چرخ و یا شلنگ و پیستون ترمز نشتی کوچکی پیدا کرده‌اند و روغن یا گریس روی دیسکِ داغ پاشیده شده است. سوختن این چربی روی فلز داغ، دود و بوی سوختگی شدیدی ایجاد می‌کند.

• خشک شدن بلبرینگ چرخ: اگر گریس داخل بلبرینگ (یاتاقان) چرخ خشک شود و ساچمه‌های آن بر روی هم بسابند، توپی چرخ به شدت داغ می‌شود و این حرارت به دیسک ترمز سرایت می‌کند (که معمولاً با صدای غرش یا هوم ممتد در حین حرکت همراه است).

۲ خطر جدی داغ شدن ترمز که نباید نادیده بگیرید

بوی سوختگی از چرخ‌ها صرفاً یک بوی ناخوشایند نیست؛ بلکه هشدار می‌دهد که سیستم ترمز در آستانه‌ی از دست دادن کارایی خود قرار دارد. ادامه‌ی رانندگی در این شرایط دو خطر بزرگ به همراه دارد:

شیشه ای شدن لنت و جوشیدن روغن ترمز (خالی کردن پدال)

وقتی دمای لنت و دیسک از حد مجاز فراتر می‌رود، دو پدیده‌ی فیزیکی و شیمیایی ممکن است توان توقف خودرو را به شدت کاهش دهند:

• حالت اول: شیشه‌ای شدن لنت و ایجاد لایه‌ی گاز (پدال سفت است اما ماشین نمی‌ایستد): وقتی رزین‌های لنت بیش از حد داغ می‌شوند و می‌سوزند، گازهایی از سطح لنت متصاعد می‌شود که مانند یک لایه‌ی لغزنده بین لنت و دیسک قرار می‌گیرد و سطح لنت را صیقلی و سخت (شیشه‌ای) می‌کند. در این حالت، شما پدال را فشار می‌دهید و پدال زیر پایتان سفت است، اما لنت روی دیسک سر می‌خورد و خودرو به خوبی سرعت کم نمی‌کند (پدیده‌ی افت حرارتی یا محو شدن ترمز).

• حالت دوم: جوشیدن روغن ترمز و قفل بخار (پدال زیر پا خالی می‌کند): حرارت بسیار بالای دیسک و لنت، از طریق پیستون فلزی کالیپر به «روغن ترمز» منتقل می‌شود. روغن‌های ترمز متداول (مانند DOT 3 و DOT 4) به مرور زمان رطوبت هوا را جذب می‌کنند و نقطه‌ی جوش آن‌ها کاهش می‌یابد (حداقل نقطه‌ی جوش برای روغن خشک و نو در DOT 3 حدود ۲۰۵ درجه و در DOT 4 حدود ۲۳۰ درجه‌ی سانتی‌گراد است، اما در روغن مرطوب و کارکرده به ترتیب به ۱۴۰ درجه و ۱۵۵ درجه‌ی سانتی‌گراد سقوط می‌کند). وقتی دمای کالیپر از این حد بگذرد، روغن ترمز به جوش می‌آید و حباب‌های بخار در لوله‌ها ایجاد می‌کند. از آنجا که بخار برخلاف مایع تراکم‌پذیر است (فشرده می‌شود)، این پدیده خطرناک‌ترین حالت ممکن را رقم می‌زند؛ یعنی وضعیتی که ترمز ماشین خالی کرده و پدال بدون مقاومت به کف می‌چسبد. برای جلوگیری از این بحران، همیشه باید از سطح و کیفیت روغن ترمز مطمئن باشید و بدانید علت کم شدن روغن ترمز چیست تا قبل از داغ شدن سیستم، نشتی‌ها را برطرف کنید.

چرا ریختن آب سرد روی رینگ و دیسک داغ خطرناک است؟

برخی رانندگان وقتی در کنار جاده توقف می‌کنند و می‌بینند از چرخ بوی سوختگی یا دود بلند می‌شود، از روی نگرانی یک بطری آب سرد روی رینگ و دیسک ترمز می‌پاشند تا آن را خنک کنند!

• چرا هرگز نباید این کار را بکنید؟ دیسک ترمز از آلیاژ چدن ساخته شده و در آن لحظه دارای دمای بسیار بالایی است. پاشیدن آب سرد بر روی دیسک گداخته، باعث انقباض ناگهانی و غیریکنواخت فلز (شوک حرارتی) می‌شود. این شوک حرارتی در جا باعث تاب برداشتن شدید دیسک، ایجاد ترک‌های مویی یا شکستن ساختار دیسک و آسیب به کاسه‌نمد بلبرینگ چرخ می‌شود. تنها راه ایمن، صبر کردن در حاشیه‌ی جاده است تا چرخ با جریان هوای محیط به آرامی خنک شود.

چگونه از داغ شدن و بو گرفتن سیستم ترمز پیشگیری کنیم؟

با رعایت پنج اقدام پیشگیرانه می‌توانید از سوختن لنت‌ها و خطرات ناشی از داغ شدن چرخ‌ها جلوگیری کنید:

1. استفاده از دنده‌ی پایین‌تر (ترمز موتور) در سرازیری‌ها: در جاده‌های کوهستانی و شیب‌دار، همیشه خودرو را در دنده‌ی سنگین (دنده‌ی ۲ یا ۳ در خودروهای دستی، و حالت L، 2 یا تعویض دستی - در خودروهای اتوماتیک) قرار دهید تا موتور بارِ کنترل سرعت را به دوش بکشد و فقط به صورت کوتاه و مقطعی از پدال ترمز کمک بگیرید.

2. سرویس پین‌های کالیپر با گریس سیلیکونی در هر بار تعویض لنت: هنگام تعویض لنت، از مکانیک بخواهید سلامت گردگیرهای پیستون را بررسی کند و پین‌های راهنمای کالیپر را تمیز کرده و حتماً با گریس پایه سیلیکونی مخصوص ترمز (و نه گریس معمولی نفتی) روان‌کاری نماید.

3. بازدید سیم ترمز دستی و رگلاژ چرخ‌های عقب: پیش از سفر، از آزاد شدن کامل سیم ترمز دستی و سلامت فنرهای لنت کاسه‌ای عقب مطمئن شوید.

4. تعویض دوره‌ای روغن ترمز: از آنجا که روغن ترمز رطوبت جذب می‌کند و نقطه‌ی جوش آن پایین می‌آید، روغن ترمز را طبق دستور دفترچه‌ی راهنمای خودرو (در بسیاری از خودروها حدود هر ۲ سال یک‌بار) به طور کامل تعویض و هواگیری کنید.

5. انتخاب لنت ترمز استاندارد: از خرید لنت‌های بسیار ارزان‌قیمت و بی‌نام‌ونشان که در اولین ترافیک یا سرازیری می‌سوزند و شیشه‌ای می‌شوند خودداری کنید.

نتیجه‌گیری: چه زمانی باید توقف کنیم و از متخصص کمک بگیریم؟

استشمام بوی سوختگی از چرخ‌ها هنگام ترمزگیری، زنگ خطری است که نشان می‌دهد دمای لنت و دیسک از محدوده‌ی ایمن عبور کرده است. اگر این بو ناشی از یک سرازیری طولانی بوده است، با توقف در مکانی امن، خنک شدن طبیعی چرخ‌ها و استفاده از ترمز موتور در ادامه‌ی مسیر می‌توانید از آسیب بیشتر جلوگیری کنید. اما اگر بوی سوختگی در یک مسیر عادی و بدون ترمزگیری شدید رخ داده است، یا فقط از یک چرخ (یا هر دو چرخ عقب) گرمای شدیدی بیرون می‌زند، یک نقص مکانیکی در کالیپر، شلنگ ترمز یا ترمز دستی وجود دارد.

به یاد داشته باشید که اگر بوی سوختگی با «نرم و اسفنجی شدن پدال ترمز»، «سفت و چوب شدن پدال و نگرفتن ترمز»، «بلند شدن دود از چرخ» و یا «کشیده شدن فرمان به یک سمت» همراه است، نباید به رانندگی ادامه دهید. شما می‌توانید در هر ساعت از شبانه‌روز از طریق سامانه‌ی امداد جت درخواست خود را ثبت کنید تا نزدیک‌ترین امدادگر یا مکانیک سیار همکار در منطقه‌ی شما به موقعیتتان اعزام شود؛ همکاران ما پس از خنک شدن ایمن چرخ، وضعیت کالیپر، پین‌ها، سیم ترمز دستی و لنت‌ها را بررسی و در صورت امکان در محل رفع ایراد می‌کنند، و یا در صورت جوشیدن روغن ترمز و آسیب به دیسک و کالیپر، خودروی شما را با یدک‌کش به صورت ایمن به تعمیرگاه منتقل می‌نمایند.