سیستم ترمز مهم ترین بخش ایمنی خودروی شماست و هر گونه صدای غیرعادی از آن، پیامی است که وضعیت لنت ها و دیسک را گزارش می دهد. شنیدن صدای سوت یا جیغ تیز هنگام ترمز گیری یکی از مشکلات رایجی است که گاهی به دلیل یک رطوبت ساده صبحگاهی یا جا نیفتادن لنت نو رخ می دهد، و گاهی هشدار می دهد که گوشت لنت در حال تمام شدن است یا سطح آن در اثر حرارت زیاد سوخته است.
از نظر فیزیکی، سیستم ترمز انرژی حرکتی خودرو را از طریق اصطکاک به گرما تبدیل می کند. اصطکاک میان دو سطح سخت همیشه با تولید ارتعاش و لرزش های ریز همراه است؛ وقتی فرکانس این لرزش ها بالا می رود، گوش انسان آن را به صورت صدای سوت یا جیغ می شنود. بنابراین برای قطع کردن صدای سوت، باید عاملی را که باعث این لرزش اضافی شده است پیدا و برطرف کنیم. در این راهنمای جامع از امداد جت، روش تشخیص انواع صدای ترمز، علت سوت کشیدن لنت های نو و کارکرده و راهکارهای اصولی رفع آن را بررسی می کنیم.
صدای سوت ترمز دقیقاً چه زمانی شنیده می شود؟
پیش از آنکه برای تعویض لنت هزینه کنید، به لحظه شروع و قطع شدن صدای سوت دقت کنید تا در همان ابتدا مشخص شود با کدام حالت رو به رو هستید:
-
حالت اول (سوت کشیدن فقط در ۳ تا ۴ ترمز اول صبحگاهی):
اگر صبح ها که خودرو را حرکت می دهید (به ویژه در هوای سرد، بارانی یا پس از کارواش) در چند ترمز اول صدای سوت یا خش خش می شنوید و پس از گرم شدن ترمزها صدا به کلی قطع می شود، این وضعیت کاملاً طبیعی است؛ رطوبت هوا یک لایه بسیار نازک از اکسید و زنگ زدگی سطحی روی دیسک چدنی ایجاد می‌کند که با چند بار ترمز گرفتن پاک می شود.
-
حالت دوم (سوت کشیدن فقط در لحظه فشردن پدال ترمز):
اگر در حرکت آزاد صدایی نیست و فقط وقتی پا را روی پدال ترمز می گذارید صدای سوت تیز می شنوید (در حالی که قدرت ترمز گیری خوب است)، مشکل معمولاً از کیفیت و جنس خشک لنت (لنت های پر فلز)، سوار شدن لنت نو روی لبه دیسک کار کرده، شیشه‌ای شدن سطح لنت و یا نبستن ورقه های صداگیر پشت لنت است.
-
حالت سوم (سوت ممتد در حین حرکت که با فشردن ترمز تغییر می کند یا قطع می شود): اگر حتی وقتی پایتان روی پدال ترمز نیست صدای جیرجیر یا سوت نازکی از چرخ می آید که با فشار دادن پدال ترمز اغلب قطع یا کم می شود، معمولاً گوشت لنت به انتها رسیده و شاخک فلزی هشدار سایش با دیسک درگیر شده است، و یا پین کالیپر گیر کرده است.
-
حالت چهارم (صدای خرخر خشن و سایش آهن روی آهن هنگام ترمز گیری): این صدا دیگر سوت نیست؛ بلکه صدای کشیده شدن صفحه آهنی پشت لنت روی دیسک ترمز است و نشان می دهد لایه اصطکاکی لنت به طور کامل تمام شده است (وضعیت قرمز).
تشخیص انواع صدای ترمز و اقدامات فوری
سیستم ترمز با تغییر نوع صدا و علائم همراه، مرحله خرابی را به شما اعلام می‌کند. وضعیت خودروی خود را با جدول زیر تطبیق دهید تا علت محتمل و واکنش ایمن را بشناسید:
| نشانه و نوع صدای ترمز | علت محتمل | خطر ادامه رانندگی | اقدام / درجه فوریت |
| صدای خرخر خشن و بم (سایش فلز روی فلز) هنگام ترمز + ارتعاش زبر زیر پدال | تمام شدن کامل لایه اصطکاکی لنت و کشیده شدن صفحه فولادی پشت لنت روی دیسک | افت شدید توان ترمز گیری، شیار برداشتن دیسک و داغ شدن روغن ترمز |
قرمز: رانندگی را ادامه ندهید؛ برای حمل خودرو یا تعویض لنت در محل کمک بگیرید. |
| جیغ تیز در سرازیری ها یا ترافیک + بوی سوختگی از چرخ + کاهش قدرت ترمز | داغ شدن بیش از حد و شیشه‌ای شدن سطح لنت یا گیر کردن پین و پیستون کالیپر | سر خوردن لنت روی دیسک، سفت شدن پدال و افزایش شدید مسافت توقف |
قرمز: رانندگی را ادامه ندهید؛ در جای امن توقف کنید تا چرخ با هوای محیط خنک شود. |
| سوت کشیدن همراه با لرزش غربیلک فرمان یا تپش پدال در هنگام ترمز گیری | ناهمواری ضخامت دیسک (تاب برداشتن دیسک ترمز) یا شیاردار شدن عمیق سطح دیسک | کاهش تعادل در ترمز های سرعت بالا و سایش نامنظم لنت و جلوبندی |
نارنجی: فقط با سرعت کم و احتیاط، مستقیم تا نزدیک ترین تعمیرگاه بروید (تراش یا تعویض دیسک). |
| صدای سوت تیز که به تازگی در لنت های قدیمی شروع شده است (بدون افت ترمز) | رسیدن ضخامت لنت به حداقل مجاز و تماس شاخک فلزی نشانگر سایش با دیسک | نزدیک شدن لنت به صفحه آهنی؛ در صورت بی توجهی به دیسک آسیب می زند |
زرد: در چند روز آینده بررسی شود (بازدید ضخامت لنت‌ها و تعویض به موقع). |
| سوت کشیدن بلافاصله پس از نصب لنت نو (در حالی که قدرت ترمز گیری عادی است) | برخورد لبه تیز لنت نو با پله دیسک قدیمی، نبستن ورقه های صداگیر یا جنس متالیک لنت | خطر ایمنی فوری ندارد، اما نشان دهنده تطابق ناقص لنت با دیسک است |
سبز: خطر فوری ندارد؛ در صورت برطرف نشدن پس از ۲۰۰ کیلومتر آب بندی، در سرویس بررسی شود. |
یک قاعده کلی: تفاوت صدای سوت و خرخر مرز میان یک سرویس کم هزینه و یک تعمیر سنگین است. تا زمانی که صدا به شکل سوت زیر است، هنوز لایه اصطکاکی روی لنت وجود دارد؛ اما اگر صدای خرخر فلز روی فلز را می شنوید، رانندگی را فوراً متوقف کنید. ادامه رانندگی در این شرایط بسیار خطرناک است و تنها راه حل، بررسی در محل یا انتقال ایمن خودرو توسط یدک کش به تعمیرگاه است. همکاران امداد جت در شهرهای مختلف، از جمله امداد خودرو نیشابور، برای مدیریت و انتقال ایمن خودرو در چنین شرایطی آماده هستند.
۴ دلیل سوت کشیدن لنت ترمز نو
یکی از رایج ترین گلایه های رانندگان این است که می گویند: «تازه دیروز لنت نو انداخته‌ام، پس چرا موقع ترمز گرفتن مثل قطار سوت می کشد؟» اگر لنت نو سوت می کشد، علاوه بر جنس خود لنت، معمولاً یکی از چهار عامل فنی زیر در هنگام نصب رخ داده است:
سوار شدن لنت تخت جدید روی لبه های برجسته دیسک کار کرده
دیسک ترمز خودرو پس از یکی دو سال کارکرد، در قسمت میانی (جایی که لنت قبلی روی آن کشیده می شده) کمی ساییده و گود می شود؛ اما بیرونی ترین لبه دیسک و داخلی ترین لبه آن ساییده نمی شوند و یک لبه یا پله برجسته فلزی در حاشیه دیسک به وجود می آید.
وقتی مکانیک یک لنت نو و کاملاً تخت را روی این دیسک لبه دار می بندد، گوشه های لنت نو روی این لبه های تیز و زنگ زده دیسک سوار می شوند! در نتیجه، هنگام ترمز گرفتن، به جای اینکه کل کف لنت به دیسک بچسبد، لبه های لنت روی پله دیسک کشیده شده و به شدت مرتعش می شوند که صدای سوت بلندی تولید می کند.
۲. پخ نزدن لبه های تیز لنت نو پیش از نصب
لنت های ترمز نو در کارخانه با گوشه ها و لبه های تیز ۹۰ درجه برش می خورند (به ویژه در لنت هایی که از کارخانه پخ نخورده اند). وقتی دیسک در حال چرخش با این لبه تیز ۹۰ درجه برخورد می کند، لبه لنت مانند تیغه ای که روی سطح کشیده می شود به لرزش در می آید و سوت می کشد.
-
ترفند استاندارد مکانیک ها (پخ زدن لبه لنت):
تعمیرکاران باتجربه پیش از جا زدن لنت نو (به خصوص زمانی که دیسک کمی لبه دارد)، با استفاده از یک سوهان، چهار لبه تیز لایه اصطکاکی لنت را با زاویه ۴۵ درجه به اندازه یکی دو میلی متر سوهان می کشند (پخ می زنند). این کار ساده تمرکز تنش را از روی لبه های لنت بر می‌دارد و از سوت کشیدن لنت نو جلوگیری می‌کند.
۳. نصب نکردن ورقه های صداگیر و خارهای فنری پشت لنت
در جعبه لنت های استاندارد (یا در پشت لنت های فابریک خودرو)، یک سری ورقه های نازک فلزی یا لاستیکی وجود دارد که به پشت صفحه آهنی لنت می چسبند و به آن‌ها ورقه صداگیر (ضد ارتعاش یا شیم) می گویند. همچنین خارهای فنری استیل در داخل کالیپر قرار می گیرند تا لنت را محکم نگه دارند. وظیفه این ورقه های صداگیر آن است که مانند یک ضربه گیر بین پیستون آهنی کالیپر و صفحه آهنی پشت لنت قرار بگیرند تا ارتعاش لنت به کالیپر منتقل نشود. اگر هنگام تعویض لنت، این ورقه های صداگیر یا خارهای فنری بسته نشوند و یا پشت آهنی لنت با مقدار بسیار کمی گریس مخصوص ضد سوت ترمز (گریس مس یا سرامیک) عایق بندی نشود، لنت در داخل کالیپر لرزش ریز پیدا کرده و سوت می کشد.
۴. آب بندی نادرست و ترمز های شدید در ۲۰۰ کیلومتر اول
سطح لنت نو و سطح دیسک قدیمی برای اینکه کاملا قالب یکدیگر شوند، به حدود ۱۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر رانندگی آرام (دوره آب بندی) نیاز دارند. صدای سوت خفیف در این چند روز اول در بیشتر موارد طبیعی است؛ اما اگر راننده در همان کیلومترهای ابتدایی چند بار ترمز شدید و ناگهانی بگیرد، نقاط تماس لنت نو به شدت داغ شده، رزین خام آن می‌سوزد و سطح لنت نو در جا شیشه ای و براق می شود که باعث سوت کشیدن دائمی آن خواهد شد.
۴ علت اصلی سوت کشیدن لنت‌های کارکرده
اگر لنت ترمز شما تازه تعویض نشده و پس از ماه‌ها کارکرد بی‌صدا، به تازگی شروع به سوت کشیدن کرده است، مقصر در یکی از این چهار مورد نهفته است:
۱. تمام شدن گوشت لنت و تماس شاخک فلزی هشدار سایش با دیسک
مهم ترین و هدفمند ترین دلیل سوت کشیدن لنت کارکرده، فرارسیدن زمان تعویض آن است. بر روی بسیاری از لنت های ترمز استاندارد، یک زبانه فلزی کوچک و فنری به نام شاخص (شاخک) سایش لنت پرچ شده است.
وقتی ضخامت گوشت لنت در اثر کارکرد کم می شود و به مرز ۲ تا ۳ میلی متر پایانی می رسد، نوک این شاخک فلزی با سطح دیسک ترمز تماس پیدا می کند و صدای جیغ تیز و گوش خراشی تولید می نماید تا قبل از اینکه لنت به آهن برسد و دیسک را خراب کند، به راننده هشدار دهد.
-
نکته مهم تشخیصی: توجه داشته باشید که همه لنت‌های موجود در بازار دارای این شاخک صوتی نیستند (برخی خودروها سنسور سیمی دارند که چراغ پشت آمپر را روشن می کند و بسیاری از لنت های متفرقه هیچ نشانگری ندارند)؛ بنابراین صرف نشنیدن صدای سوت به معنای سالم بودن لنت ها نیست و بازدید چشمی دوره‌ای همیشه ضروری است.
۲. داغ شدن بیش از حد و شیشه‌ای شدن سطح لنت در سرازیری و ترافیک
نگه داشتن مداوم پا روی پدال ترمز در سرازیری های طولانی یا ترافیک های سنگین، دمای لنت و دیسک را به شدت بالا می برد. این حرارت بسیار بالا باعث می شود رزین های نگه دارنده مواد لنت ذوب شوند و پس از سرد شدن، یک لایه بسیار سخت، صیقلی و آینه ای روی سطح لنت تشکیل دهند که در مکانیک به آن شیشه ای شدن لنت می‌گویند. لنت شیشه‌ای شده زبری و نرمی خود را از دست می دهد، هنگام ترمزگیری روی دیسک سر می خورد و صدای جیغ ممتدی تولید می کند.
۳. کیفیت پایین و درصد بالای براده های فلزی در لنت های ارزان قیمت
در بازار ایران، لنت های ترمز از نظر جنس مواد به سه دسته کلی ارگانیک، نیمه فلزی (متالیک) و سرامیکی تقسیم می شوند. در ساخت لنت های ارزان قیمت و بی کیفیت، برای کاهش هزینه تولید، از درصد بالایی از براده های درشت و ناهمگن آهن، فولاد و مس استفاده می شود. برخورد این ذرات درشت فلزی با سطح چدنی دیسک ترمز، ذاتاً ارتعاش و صدای سوت تولید می کند و حتی باعث خط افتادن روی دیسک می شود. در این نوع لنت ها، مشکل از نصب نیست بلکه از فرمولاسیون ساخت لنت است و تنها با انتخاب لنت های سرامیکی یا نیمه فلزی باکیفیت برطرف می شود.
۴. گیر کردن پین های کالیپر (استفاده از گریس نامناسب)
کالیپر ترمز روی دو میله فلزی به نام پین های راهنما حرکت می کند تا پس از برداشتن پا از روی پدال ترمز، لنت ها کمی از دیسک فاصله بگیرند. اگر گردگیر این پین ها پاره شود و خشک کار کنند، یا تعمیرکار به اشتباه به جای گریس پایه سیلیکونی مخصوص ترمز از گریس معمولی پایه نفتی روی آن ها استفاده کند، لاستیک بوش پین باد کرده و کالیپر قفل می شود. در این حالت، لنت به صورت دائمی با دیسک در تماس می ماند، به سرعت داغ و شیشه ای می شود و سوت می کشد.
تشخیص سوت بی خطر صبحگاهی و بررسی لبه دیسک
شما می توانید بدون باز کردن چرخ، با دو بررسی ساده وضعیت دیسک و علت سوت کشیدن را ارزیابی کنید:
سوت کشیدن در چند ترمز اول صبحگاهی
دیسک های ترمز خودرو از جنس چدن بدون روکش هستند تا بیشترین اصطکاک و دفع حرارت را داشته باشند. خاصیت طبیعی فلز چدن این است که در مجاورت رطوبت شبانه، باران یا شست و شو در کارواش، ظرف چند ساعت یک لایه بسیار نازک و میکروسکوپی از زنگ زدگی (اکسید آهن نارنجی رنگ) روی سطح آن تشکیل می شود.
وقتی صبح حرکت می کنید، در ۲ تا ۴ ترمز اول، لنت ها این لایه نازک زنگ و شبنم را از روی دیسک می تراشند که صدای سوت یا خش خش ایجاد می کند. اگر این صدا پس از چند دقیقه رانندگی و گرم شدن دیسک کاملاً قطع می شود، هیچ نقص فنی وجود ندارد.
لمس لبه دیسک ترمز و بررسی ناهمواری آن
-
هدف: بررسی اینکه آیا دیسک ترمز لبه انداخته و شیاردار شده است یا خیر.
-
شرایط ایمنی قبل از شروع (کار سطح ۳ با حرارت): دیسک ترمز پس از رانندگی به دمای بسیار بالایی می رسد و لمس آن باعث سوختگی شدید پوست می شود. این بررسی را تنها زمانی انجام دهید که خودرو حداقل ۱ تا ۲ ساعت کاملاً خاموش و پارک بوده، ترمز دستی کشیده شده و دیسک ترمز کاملاً سرد است.
-
مراحل و تفسیر نتیجه:
-
از لابه‌لای پره‌های رینگ چرخ جلو، انگشت یا ناخن خود را از وسطِ سطح صیقلی دیسک به سمت لبه بیرونیِ دیسک بکشید.
-
اگر سطح دیسک پر از شیارهای عمیق است و یا در لبه بیرونی دیسک یک پله و دیواره برجسته حس می کنید که ناخن به آن گیر می کند، دیسک لبه دار شده است و عامل اصلی سوت کشیدن لنت (به ویژه لنت نو) همین پله است.
-
همچنین به یاد داشته باشید که به دلیل تغییرات دمایی ناگهانی یا داغ شدن بیش از حد، دیسک ممکن است دچار ناهمواری ضخامت شود (که در بازار به آن تاب برداشتن دیسک می گویند). این ناهماهنگی معمولاً خودش را با تکان های غیرعادی نشان می دهد؛ پس اگر هم زمان با صدای سوت، متوجه شدید که هنگام ترمز گرفتن فرمان ماشین می لرزد، به احتمال زیاد دیسک های شما از حالت استاندارد خارج شده و نیاز به تراشکاری یا تعویض دارند.
-
خطرات جدی شیشه ای شدن لنت و باورهای غلط برای قطع کردن صدا
در مواجهه با صدای سوت ترمز، دو نکته ایمنی بسیار مهم وجود دارد که نادیده گرفتن آن ها می تواند توان متوقف کردن خودرو را به خطر بیندازد:
افت شدید توان ترمزگیری در اثر شیشه ای شدن لنت و راهکار ترمز موتور
اگر صدای سوت ترمز در یک سرازیری طولانی یا پس از ترمزهای پیاپی شروع شده و هم‌زمان حس می‌کنید پدال ترمز زیر پایتان سفت شده ولی خودرو به خوبی سرعت کم نمی‌کند (و بوی تند سوختگی از چرخ‌ها می‌آید)، لنت‌ها دچار «شیشه‌ای شدن و افت حرارتی ترمز» شده‌اند.
-
اقدام ایمن در سرازیری ها: برای جلوگیری از داغ شدن و شیشه‌ای شدن لنت ها در جاده های کوهستانی، هرگز پای خود را به صورت ممتد روی پدال ترمز نگه ندارید. در یدک کشی ها و سرازیری ها، حتماً از دنده پایین تر (ترمز موتور) در خودروهای دستی و یا حالت دنده سنگین (
L،2یا تعویض دستی-) در خودروهای اتوماتیک استفاده کنید تا موتور سرعت خودرو را کنترل کند و به لنت ها فرصت خنک شدن بدهید.
باورهای غلط و خطرناک: هرگز روی دیسک صابون، روغن یا آب سرد نریزید!
متأسفانه برخی توصیه های غیر علمی و بسیار خطرناک برای قطع کردن صدای سوت چرخ ها مطرح می شود که هرگز نباید آن ها را انجام دهید:
-
ممنوعیت مطلق زدن روغن، گریس، اسپری چرب یا آب و صابون به دیسک و لنت: بافت لایه اصطکاکی لنت ترمز متخلخل است و چربی را مثل اسفنج به داخل خود جذب می کند. زدن حتی یک قطره روغن، اسپری روان کننده چرب یا صابون روی دیسک برای قطع کردن صدای سوت، اصطکاک لنت را از بین می برد، ترمز آن چرخ را از کار می اندازد و باعث انحراف شدید خودرو در هنگام ترمزگیری می شود (لنت آغشته به روغن حتی با شست و شو هم احیا نمی شود و باید تعویض گردد).
-
ممنوعیت ریختن آب سرد روی دیسک داغ: اگر ترمز ها داغ کرده اند و سوت می کشند، هرگز در کارواش یا کنار جاده روی رینگ و دیسک داغ آب نریزید؛ شوک حرارتی ناشی از آب سرد باعث ایجاد تنش در فلز چدن، تاب برداشتن و خطر آسیب و ترک خوردن دیسک می شود.
راهکارهای اصولی رفع صدای سوت و زمان مراجعه به متخصص
برای اینکه صدای سوت لنت ترمز به صورت ریشه ای و بدون کاهش ایمنی برطرف شود، مکانیک پس از باز کردن چرخ، بسته به وضعیت قطعه یکی از اقدامات استاندارد زیر را انجام می دهد:
-
لبه گیری و تراش دیسک ترمز (با رعایت قانون
MIN TH):
اگر دیسک ترمز لبه انداخته یا دارای خط و خش سطحی است، مکانیک ابتدا ضخامت دیسک را با ابزار دقیق اندازه می گیرد. بر روی لبه ی هر دیسک ترمز استاندارد، عددی تحت عنوان حداقل ضخامت مجاز (MIN TH) حک شده است. اگر پس از تراشکاری، ضخامت دیسک همچنان بالاتر از عددMIN THباقی بماند، صاف کردن سطح دیسک و گرفتن لبه آن با دستگاه تراش روکار، صدای سوت را برطرف می‌کند؛ اما اگر دیسک نازک تر از حد مجاز شده باشد، باید با دیسک نو تعویض شود. -
سمباده کاری اصولی لنت شیشه ای شده، پخ زدن و شست و شو با اسپری ترمز:
اگر لنت هنوز ضخامت کافی دارد اما سطح آن در اثر گرما براق و شیشه ای شده است، مکانیک لنت را باز کرده و روی یک سطح کاملاً صاف، با سمباده لایه براق و سوخته رویی را بر می‌دارد تا بافت مات لنت نمایان شود و لبه های آن را پخ می زند.-
نکته ایمنی و سلامتی: گرد و غبار ناشی از سایش لنت ترمز برای سیستم تنفسی مضر است؛ بنابراین هنگام سرویس ترمز و تمیز کردن کالیپر، گرد لنت هرگز نباید با فشار باد در هوا پخش و استنشاق شود، بلکه باید با اسپری مخصوص شست‌وشوی ترمز شسته و پاک شود.
-
-
سرویس کامل پین های کالیپر و نصب ورقه های صداگیر:
تمیز کردن شیارهای نشیمنگاه لنت، نصب خار های فنری و ورقه های صداگیر پشت لنت، و روان کاری پین های کالیپر با گریس پایه سیلیکونی مقاوم به حرارت، جلوی هرگونه ارتعاش مزاحم را می گیرد.
نتیجه گیری و دریافت خدمات تخصصی
سوت کشیدن لنت ترمز پیامی است که با تشخیص درست زمان بروز آن، می توان به سادگی میان یک صدای طبیعی صبحگاهی، نیاز به لبه گیری دیسک و یا تمام شدن عمر لنت تفکیک قائل شد. به یاد داشته باشید که اگر صدای سوت به صدای خرخر و سایش فلز روی فلز تبدیل شده، یا با داغ شدن شدید چرخ، بوی سوختگی، کشیده شدن فرمان و یا لرزش پدال همراه است، نباید به رانندگی ادامه دهید. شما می توانید در هر ساعت از شبانه روز از طریق سامانه امداد جت درخواست خود را ثبت کنید تا نزدیک ترین امدادگر یا مکانیک سیار همکار در منطقه شما به موقعیتتان اعزام شود؛ همکاران ما وضعیت ضخامت لنت های داخلی و بیرونی، سلامت دیسک و پین های کالیپر را بررسی می کنند، خدماتی مانند تعویض لنت با قطعات استاندارد، پخ زنی و سرویس و روان کاری کالیپر را در همان محل انجام می دهند و یا در صورت نیاز به تراشکاری و تعویض دیسک، خودروی شما را به صورت ایمن به تعمیرگاه تخصصی منتقل می کنند تا سیستم ترمز خودرو بدون صدا و با عملکردی مطمئن کار کند.