تصور کنید در حال رانندگی در جاده ای پر از پستی و بلندی هستید؛ اگر سیستم تعلیق خودرو وجود نداشت، هر دست انداز کوچک مانند یک ضربه مستقیم به اتاق خودرو و ستون فقرات سرنشینان منتقل میشد و لاستیک ها پس از هر برآمدگی از سطح زمین جدا می شدند. در قلب سیستم تعلیق، دو قطعه مکمل و جدانشدنی قرار دارند که بسیاری از رانندگان وظیفه آن ها را با یکدیگر اشتباه می گیرند: فنر و کمک فنر.
در این راهنمای جامع از امداد جت، بررسی می کنیم که تفاوت دقیق فنر و کمک فنر چیست، کمک فنرهای گازی و روغنی چه فرقی با هم دارند، چگونه در پارکینگ بدون ابزار سلامت کمک فنرها را آزمایش کنید و چرا خرابی این قطعات مستقیماً بر مسافت ترمز گیری و ایمنی خودرو اثر می گذارد.
تفاوت اصلی وظیفه فنر و کمک فنر چیست؟
برای اینکه در یک نگاه تفاوت این دو قطعه و نقش هر کدام را در خرابی های جلوبندی و تعلیق تشخیص دهید، این قاعده ساده را به خاطر بسپارید:
-
فنر چه کار می‌کند :
فنر وزن کل بدنه، موتور و سرنشینان را به دوش می کشد و ارتفاع خودرو را از زمین حفظ می کند. وقتی چرخ در چاله می افتد یا از روی سرعت گیر رد می شود، فنر جمع و باز می شود تا ضربه را بگیرد. اگر خودرو فقط فنر داشت، مانند یک چوب فنری، پس از عبور از هر دست انداز تا چند دقیقه بی وقفه بالا و پایین می پرید! -
کمک فنر چه کار می کند؟ :
کمک فنر وزن خودرو را تحمل نمی کند و تأثیری بر ارتفاع خودرو در حالت توقف ندارد! وظیفه کمک فنر این است که مثل یک ترمز هیدرولیکی، جلوی بالا و پایین پریدن های پی در پیِ فنر را بگیرد و نوسان آن را در یک حرکت خفه کند. اگر خودرو فقط کمک فنر داشت، هیچ انعطافی نداشت و مانند یک گاری چوبی تمام ضربات را به شاسی می کوبید. -
نتیجه تشخیصی برای راننده:
اگر ارتفاع خودرو کم شده یا یک سمت ماشین پایین تر ایستاده است، مقصر «فنر» است؛ اما اگر ارتفاع ماشین درست است ولی در دست اندازها اتاق ماشین مثل قایق چندین بار بالا و پایین می رود، مقصر کمک فنر است.
تشخیص علائم خرابی فنر و کمک فنر و اقدامات لازم
اگر احساس می کنید نرمی یا تعادل خودروی شما تغییر کرده است، نشانه های خودرو را با جدول زیر تطبیق دهید تا قطعه مقصر و درجه فوریت تعمیر را بشناسید:
| نشانه و شرایط بروز | علت محتمل | خطر ادامه رانندگی | اقدام / درجه فوریت |
| کج شدن خودرو به یک سمت در حالت پارک + صدای کوبش شدید فلزی در دست انداز | شکستن یکی از حلقه های فنر لول یا بریدن میله پیچشی در همان سمت | بر هم خوردن کامل تعادل خودرو در پیچ ها و احتمال برخورد لبه فنر شکسته با لاستیک |
قرمز: رانندگی را ادامه ندهید؛ برای حمل خودرو کمک بگیرید. |
| خیس بودن بدنه کمک فنر از روغن تازه + سایش پله‌ای (موج دار) روی عاج تایر | پاره شدن کاسه نمد داخلی و تخلیه شدن روغن کمک فنر | پرش چرخ روی آسفالت، کاهش چسبندگی در سرعت بالا و تخریب زودرس تایر |
نارنجی: فقط با سرعت کم و احتیاط، مستقیم تا نزدیک‌ترین تعمیرگاه بروید (تعویض جفتی کمک فنر). |
| شیرجه زدن جلوی خودرو هنگام ترمز گیری + بالا و پایین رفتن تکراری اتاق پس از سرعت گیر | ضعیف شدن سوپاپ های داخلی کمک فنر و از دست رفتن خاصیت میرایی آن | افزایش مسافت توقف در ترمزهای ناگهانی و کاهش پایداری در تغییر مسیر |
زرد: در چند روز آینده بررسی شود (افزایش فاصله طولی و تعویض جفتی کمک‌فنرها). |
| شنیدن صدای تق تق از بالای گلگیر در دست اندازهای ریز یا هنگام چرخاندن فرمان | خرابی توپی سر کمک (ضربه گیر و بلبرینگ بالای کمک فنر) یا پاره شدن گردگیر | سفت شدن فرمان و انتقال مستقیم ضربات به شاسی و اتاق خودرو |
زرد: در چند روز آینده بررسی شود (تعویض توپی سرکمک در تعمیرگاه). |
| مشاهده یک لایه نازک و غبار آلود چربی در بالای کمک‌فنر (بدون چکیدن روغن و بدون نوسان) | تعریق طبیعی شفت کمک‌فنر برای روان‌کاری کاسه‌نمد | خطری ندارد؛ کمک فنر سالم است و نباید به اشتباه تعویض شود |
سبز: خطر فوری ندارد ولی در سرویس بعدی بررسی شود. |
یک قاعده کلی: سیستم تعلیق خودرو فقط مسئول نرمی سواری نیست، بلکه وظیفه اصلی آن نگه داشتن دائمی چهار حلقه لاستیک بر روی سطح آسفالت است. هر زمان خرابی فنر یا کمک‌فنر با کج شدن بدنه، صدای کوبش آهن به آهن و یا گیج زدن خودرو در سرعت بالا همراه شد، ایمنی ترمزگیری و فرمان پذیری خودرو به خطر افتاده است و نباید با سرعت بالا به مسیر ادامه داد.
فنر خودرو چیست و چه انواعی دارد؟
فنرها قطعات فولادی با خاصیت ارتجاعی بالا هستند که وظیفه مدیریت انرژی پتانسیل را بر عهده دارند. وقتی چرخ خودرو از روی یک برآمدگی عبور می‌کند، فنر فشرده شده و انرژی ضربه را در خود ذخیره می‌کند و سپس با باز شدن، چرخ را به سطح جاده برمی‌گرداند.
مفهوم جرم فنر بندی شده و جرم فنر بندی نشده:
در مهندسی خودرو، به تمام بخش هایی که وزنشان روی فنرها قرار دارد (مانند شاسی، بدنه، موتور و سرنشینان)، جرم فنربندی شده می گویند. در مقابل، به قطعاتی که زیر فنرها قرار دارند و مستقیماً با جاده در تماس هستند (مانند رینگ، لاستیک، دیسک ترمز و کالیپر)، جرم فنربندی نشده گفته می شود. هر چه جرم فنر بندی نشده سبک‌تر باشد، فنر و کمک فنر می توانند سریع تر به پستی و بلندی های جاده واکنش نشان دهند؛ به همین دلیل است که استفاده از رینگ‌های آلومینیومی و آلیاژی سبک، فرمان پذیری و نرمی خودرو را بهبود می بخشد.
در خودروها از سه نوع اصلی فنر استفاده می‌شود:
فنر لول (فنر مارپیچ)
رایج ترین نوع فنر در خودروهای سواری امروزی است که به شکل یک میله فولادی مارپیچ طراحی می شود. در بیشتر خودروهای سواری، در محور جلو (و در بسیاری از مدل ها در محور عقب) از فنر لول استفاده می شود که کمک فنر یا در داخل آن و یا در کنار آن قرار می گیرد.
فنر شمشی (فنر لایه‌ای)
این نوع فنر از چندین ورقه فولادی خمیده با طول های مختلف تشکیل شده است که روی یکدیگر بسته می شوند. فنرهای شمشی به دلیل استحکام بسیار بالا و توانایی تحمل بارهای سنگین، عمدتاً در محور عقب وانت بارها، خودروهای باری و کامیون ها به کار می روند.
فنر پیچشی (میله پیچشی)
در این طراحی مهندسی، به جای فنر مارپیچ، از یک میله فولادی صاف و فنری استفاده می شود که یک سر آن به شاسی یا پوسته اکسل و سر دیگر آن به بازوی چرخ متصل است. با بالا رفتن چرخ در دست انداز، این میله حول محور طولی خود می پیچد و سپس چرخ را به جای اول برمی‌گرداند. در بازار ایران، محور عقب خودروهای پرتیراژی مانند پژو ۴۰۵، پژو پارس، سمند و پژو ۲۰۶ فاقد فنر لول است و در داخل اکسل عقب آن ها از همین میله‌های فنر پیچشی استفاده شده است.
کمک فنر چیست و چگونه نوسانات را خنثی می‌کند؟
کمک فنر در واقع یک پمپ هیدرولیکی دقیق است. ساختار داخلی آن شامل یک استوانه پر از روغن مخصوص و یک پیستون متحرک است که روی آن سوراخ ها و سوپاپ های بسیار ریزی تعبیه شده است. وقتی فنرِ خودرو در دست انداز جمع و باز می شود، میله کمک فنر پیستون را در داخل این روغن بالا و پایین می برد. از آنجا که روغن باید با فشار از داخل سوراخ های بسیار ریز پیستون عبور کند، مقاومت زیادی در برابر حرکت سریع ایجاد می شود؛ این فرآیند، انرژی حرکتی و پرش فنر را به انرژی گرمایی در روغن تبدیل کرده و نوسان خودرو را بلافاصله آرام می کند. کمک فنرها در سه دسته اصلی تولید می شوند:
کمک فنر هیدرولیکی (روغنی)
ساده ترین و متداول ترین نوع کمک فنر است که در داخل استوانه آن تنها از روغن هیدرولیک (به همراه فضای کمی از هوا در بالای استوانه برای جابه‌جایی حجم میله) استفاده می شود. این کمک فنرها سواری نرمی در مسیرهای شهری فراهم می کنند، اما در دست اندازهای پیاپی و طولانی، ممکن است روغن داخل آن ها با هوا ترکیب شده و کمی کف کند که باعث کاهش موقت عملکرد آن ها می شود.
کمک فنر گازی (هیدروگازی) و راز جلوگیری از کف کردن روغن
یک باور غلط در میان برخی رانندگان وجود دارد که فکر می کنند داخل «کمک فنر گازی» روغن وجود ندارد و فقط با گاز کار می کند!
حقیقت علمی این است که کمک فنر گازی هم دقیقا مانند مدل روغنی، پر از روغن هیدرولیک است؛ اما تفاوت آن در این است که به جای هوای معمولی، مقداری «گاز نیتروژن تحت فشار» در آن تزریق شده است. وظیفه این فشار گاز آن است که همیشه روی روغن فشار بیاورد و اجازه ندهد در جاده های ناهموار و رانندگی های طولانی، روغن داخل کمک فنر حباب بزند و کف کند. به همین دلیل، کمک فنر های گازی عملکرد پایدارتر و واکنش سریع تری دارند.
کمک فنرهای قابل تنظیم و مغناطیسی
در برخی خودروهای مدرن و لوکس، از کمک فنرهای الکترونیکی استفاده می شود که در روغن داخل آن ها ذرات بسیار ریز مغناطیسی وجود دارد. کامپیوتر خودرو با توجه به وضعیت جاده و سرعت حرکت، با ایجاد میدان مغناطیسی، غلظت و سفتی این مایع را در کسری از ثانیه تغییر می دهد تا هم نرمی و هم پایداری حداکثری فراهم شود.
کمک فنر گازی برای شما بهتر است یا روغنی؟
-
چه زمانی کمک فنر روغنی انتخاب بهتری است؟
اگر بیشتر تردد شما در داخل شهر و با سرعت های معمولی است و اولویت اول شما نرمی بیشتر در عبور از دست اندازهای ریز شهری و هزینه اقتصادی تر است، کمک فنر روغنی فابریک انتخاب مناسبی است. -
چه زمانی کمک فنر گازی (هیدروگازی) برتری دارد؟
اگر سفرهای جاده ای زیادی دارید، در مسیرهای پرپیچ و خم رانندگی می کنید و پایداری خودرو در سرعت های بالا و کنترل تکان های عرضی اتاق برایتان اولویت دارد، کمک فنرهای گازی استاندارد (که کمی سفت تر و قرص تر از مدل روغنی هستند) گزینه بهتری محسوب می شوند.
۲ بررسی خانگی برای تشخیص خرابی کمک فنر و فنر
برای اینکه پیش از رفتن به تعمیرگاه، وضعیت کمک فنرها را خودتان ارزیابی کنید، می توانید این دو بررسی ساده را در پارکینگ انجام دهید:
۱. بررسی خانگی: تست نوسان بدنه
-
هدف: سنجش توانایی کمک‌فنر در متوقف کردن نوسان فنر.
-
شرایط ایمنی قبل از شروع: خودرو را روی زمین کاملاً صاف پارک کنید، موتور را خاموش نمایید، خودرو را در دنده یا حالت پارک قرار دهید و ترمز دستی را بکشید. برای جلوگیری از قر شدن ورق گلگیر یا کاپوت، دستان خود را روی لبه محکم بالای سپر یا ستون فلزی گوشه گلگیر قرار دهید و از وارد کردن فشار ناگهانی که به کمر شما آسیب بزند خودداری کنید.
-
مراحل بررسی:
-
در کنار یکی از چرخ های خودرو بایستید و با استفاده از وزن بدن، آن گوشه از خودرو را یک یا دو بار محکم به سمت پایین فشار دهید تا فنر جمع شود.
-
در پایین‌ترین نقطه، ناگهان دستان خود را بردارید و به تعداد دفعاتی که بدنه خودرو بالا و پایین می رود نگاه کنید.
-
-
تفسیر نتیجه: اگر کمک فنر سالم باشد، بدنه خودرو پس از رها شدن، یک بار بالا می آید، کمی پایین می رود و بلافاصله در جای خود ثابت می ایستد (حداکثر ۱ تا ۱.۵ نوسان). اما اگر پس از برداشتن دست، خودرو مانند گهواره بیش از دو بار به بالا و پایین رفتن ادامه داد، سوپاپ ها یا روغن آن کمک فنر ضعیف شده و دیگر توان مهار کردن فنر را ندارد.
۲. تفاوت تعریق طبیعی با نشت روغن و سایش پله‌ای لاستیک
پس از تست نوسان، در حالی که خودرو پارک است، با چراغ قوه به داخل گلگیر (بدنه استوانه‌ای کمک فنر) و سطح آج لاستیک ها نگاه کنید:
-
مرز بین تعریق طبیعی و نشت روغن کمک فنر:
با بالا و پایین رفتن میله براق کمک فنر، طبیعی است که مقدار بسیار جزئی از بخار روغن روی بخش بالایی پوسته بنشیند و کمی گرد و خاک بگیرد؛ این حالت «تعریق جزئی» است و نشانه خرابی کمک فنر نیست. اما اگر دیدید روغن تازه و خیس از بالای کمک فنر سرازیر شده و تا پایین استوانه کمک فنر را خیس و چرب کرده است، کاسه نمد آن پاره شده و کمک فنر باید تعویض شود. (همچنین توجه داشته باشید که در کمک فنرهای گازی، ممکن است گاز نیتروژن بدون هیچ گونه نشت روغنی تخلیه شود که با همان تست نوسان بدنه مشخص می گردد). -
سایش پله‌ای و موج دار شدن لاستیک ها:
دست خود را روی آج لاستیک بکشید؛ وقتی کمک فنر خراب است، چرخ در حین حرکت روی آسفالت پرش‌های ریز و مداوم انجام می دهد. این کوبش های تکراری باعث می شود آج لاستیک به جای سایش صاف و یکنواخت، به صورت «پله پله، تکه ای و موج دار» ساییده شود.
خطرات جدی رانندگی با کمک‌فنر خراب و کاهش غیراصولی ارتفاع
نادیده گرفتن خرابی فنر و کمک فنر یا دستکاری غیراستاندارد آن‌ها، فراتر از کوبش اتاق، دو خطر ایمنی بزرگ به همراه دارد:
افزایش مسافت ترمزگیری و اختلال در عملکرد ترمز ضد قفل (ABS)
بسیاری از رانندگان تصور می کنند سیستم تعلیق هیچ ارتباطی با ترمز گرفتن ندارد؛ در حالی که بهترین لنت و دیسک ترمز دنیا هم فقط زمانی می توانند خودرو را متوقف کنند که لاستیک به طور کامل به آسفالت چسبیده باشد!
-
چرا کمک فنر خراب خط ترمز را طولانی تر می کند؟ وقتی کمک فنر ضعیف یا خالی است، در هنگام ترمزگیری شدید دو اتفاق خطرناک رخ می دهد: اول اینکه جلوی خودرو به شدت به سمت زمین شیرجه می زند و وزن از روی چرخ های عقب برداشته می شود؛ دوم اینکه چرخ روی ناهمواری های ریز آسفالت شروع به پرش و جدا شدن های لحظه‌ای از زمین می کند. زمانی که چرخ در کسری از ثانیه در هواست و با آسفالت تماس ندارد، سریع قفل می کند؛ سنسورهای ترمز ضد قفل (
ABS) به محض دیدن قفل شدن چرخ، فشار ترمز را آزاد می کنند تا خودرو سر نخورد! در نتیجه، مسافت لازم برای توقف کامل خودرو در سرعت های بالا به شکل محسوسی افزایش می یابد.
خطر بریدن یا گرم کردن فنر برای کاهش ارتفاع خودرو!
برخی افراد برای پایین آوردن ارتفاع خودرو (اصطلاحا کف خواب کردن) بدون هزینه، به جای خرید کیت استاندارد، به سراغ دو روش بسیار پرخطر می‌روند: بریدن یک یا دو حلقه از فنر لول فابریک با سنگ فرز و یا حرارت دادن فنر با شعله هوا گاز تا جمع شود!
-
چرا هرگز نباید فنر را برید یا گرم کرد؟ فنر خودرو در کارخانه با عملیات حرارتی دقیق (آب کاری و تنش زدایی فولاد) ساخته می‌شود تا خاصیت فنریت داشته باشد. گرم کردن فنر با شعله، ساختار متالورژی فولاد را از بین می برد و آن را ترد و شکننده می کند؛ به طوری که فنر در یک چاله یا پیچ جاده ای به راحتی می شکند. همچنین بریدن فنر باعث می شود شکل نشیمنگاه فنر تغییر کند، فنر در کاسه کمک فنر لق بزند و در دست اندازها از جای خود در برود.
علاوه بر این، انداختن فنر کوتاه (حتی فنر اسپرت استاندارد) بر روی کمک فنر فابریک نیز اشتباه است؛ زیرا میله کمک فنر فابریک بلند است و با فنر کوتاه، پیستون کمک همیشه در انتهای کورس خود کار می کند و در اولین دست‌انداز به ته استوانه می کوبد و می ترکد. برای کاهش اصولی ارتفاع، باید از ست کامل و هماهنگ فنر اسپرت به همراه کمک فنر با میله کوتاه استفاده شود.
نکات مهم سیستم تعلیق در خودروهای ایرانی و قوانین تعویض
در نگهداری و تعمیر سیستم تعلیق خودروهای رایج در ایران، توجه به دو نکته زیر از هزینه‌های تکراری و ناپایداری خودرو جلوگیری می‌کند:
راهکار اصولی افت ارتفاع عقب در خودروهای دوگانه سوز (CNG)
یکی از مشکلات رایج در خودروهای دوگانه سوز بازار ایران، پایین افتادن (خوابیدن) ارتفاع عقب خودرو به دلیل وزن دائمی مخزن فولادی گاز در صندوق عقب است. این افت ارتفاع باعث می شود با سوار شدن سرنشین در صندلی عقب، لاستیک‌ها به گلگیر گیر کنند، زاویه چرخ ها به هم بریزد (سایش لبه داخلی لاستیک) و نور چراغ های جلو به سمت آسمان منحرف شود. راهکار اصولی این مشکل به نوع سیستم تعلیق عقب خودروی شما بستگی دارد:
-
در خودروهای دارای فنر لول عقب (مانند پراید، تیبا، ساینا، کوییک و تندر ۹۰): هرگز برای بالا بردن عقب خودرو، از لقمه ها و منجیدهای لاستیکی غیراستاندارد در لا به لای حلقه های فنر استفاده نکنید (چون آن حلقه ها را از کار می اندازد و فشار را روی سایر حلقه ها متمرکز می کند). راهکار استاندارد، تعویض فنرهای عقب با فنر لول تقویت شده مخصوص خودروهای دوگانه سوز است که ضخامت مفتول فولادی آن بیشتر بوده و برای تحمل وزن مخزن طراحی شده است.
-
در خودروهای دارای اکسل پیچشی عقب (مانند پژو ۴۰۵، پارس، سمند و ۲۰۶): از آنجا که این خودروها در عقب فنر لول ندارند، برای جبران افت ارتفاع ناشی از کپسول گاز یا خستگی میله ها، مکانیک متخصص اکسل، ارتفاع را از طریق رگلاژ دندانه های میله فنر پیچشی (تورشن بار) و یا نصب میله پیچشی قوی‌تر (مخصوص مدل‌های دوگانه سوز) تنظیم می کند.
چرا کمک فنرها باید جفتی تعویض شوند؟
-
قانون تعویض جفتی روی یک محور: کمک فنرها درست مانند کفش های شما هستند؛ اگر فقط یک کمک فنر (مثلاً سمت راست جلو) روغن زده باشد و شما فقط همان یک سمت را با کمک فنر نو و سفت عوض کنید، در حالی که کمک‌فنر سمت چپ چندین سال کار کرده و نرم شده است، تعادل محور جلو به کلی به هم می ریزد. در این حالت، در ترمزهای شدید یا پیچ ها، یک سمت خودرو بیشتر از سمت دیگر فرو می رود و خودرو به یک طرف کشیده می شود. بنابراین کمک فنرهای یک محور (هر دو چرخ جلو با هم، یا هر دو چرخ عقب با هم) همیشه باید به صورت جفتی تعویض شوند.
-
چرا تعمیر و شارژ کمک‌فنرهای فابریک توصیه نمی‌شود؟ کمک فنرهای استاندارد خودروهای سواری به صورت پرسی و پلمب تولید می شوند. مراکزی که اقدام به سوراخ کردن یا برش دادن سر کمک فنر و تزریق روغن و گاز در آن می‌کنند، نمی توانند سوپاپ های فرسوده داخلی و لایه کروم ساییده شده میله کمک را احیا کنند؛ به همین دلیل کمک های تعمیری و شارژی معمولاً یا بیش از حد سفت و کوبنده می شوند و یا در مدت کوتاهی دوباره روغن را خالی می کنند.
چه زمانی باید توقف کنیم و از متخصص کمک بگیریم؟
فنر و کمک فنر، زوج جدانشدنی سیستم تعلیق هستند که سلامت آن ها مرز میان یک سواری نرم و ایمن با یک خودروی ناپایدار و پرخطر را تعیین می کند. همان طور که در این راهنما بررسی کردیم، شما می توانید با انجام تست ساده نوسان بدنه (تست بانس) در پارکینگ و بازدید چشمی تایرها و پوسته کمک فنر، ضعیف شدن کمک ها را پیش از آنکه به سایر قطعات جلوبندی (مانند سیبک ها، بوش های طبق و جعبه فرمان) آسیب بزنند شناسایی کنید.
اما به خاطر داشته باشید که علائمی مانند کاهش ناگهانی ارتفاع و کج شدن یک سمت خودرو (که از نشانه های شایع شکستن فنر یا بریدن میله اکسل است) و یا شنیدن صداهای کوبش شدید فلزی از چرخ‌ها، هشدارهای ایمنی جدی هستند. ادامه رانندگی با فنر شکسته یا جلوبندی معیوب، می تواند منجر به از دست رفتن کنترل خودرو و آسیب به لاستیک ها و سایر قطعات شود. در صورت مشاهده این علائم جدی، رانندگی را ادامه ندهید و برای حمل خودرو کمک بگیرید. همکاران امداد جت در شهرهای مختلف، از جمله امداد خودرو شیراز، آماده انتقال ایمن خودروی شما به تعمیرگاه تخصصی هستند. همچنین شما می توانید در هر ساعت از شبانه روز از طریق سامانه امداد جت درخواست خود را ثبت کنید تا نزدیک ترین مکانیک و جلوبندی ساز سیار همکار برای بررسی وضعیت سیستم تعلیق، فنرها و کمک فنرها به موقعیت شما اعزام شود و یا خودروی شما با یدک کش به تعمیرگاه منتقل شود تا سیستم تعلیق خودرو به شکل اصولی رفع ایراد شود.